Saturday, August 3, 2019

Η Ελλάδα σήμερα - ένα οδοιπορικό του 1890



Το διαβάζω και το απολαμβάνω γιατί μιλάει για μια Ελλάδα που δεν υπάρχει, για μια Αττική που δεν υπάρχει, για μια Αθήνα που δεν έχει σχέση με αυτήν που ζούμε σήμερα. Με τα μάτια κι όλες τις αισθήσεις του ο γάλλος Γκ. Ντεσάν [Gaston  Deschamps] ήρθε το 1885 στην Αθήνα για ν' απολαύσει το κλασικό κάλλος. Η Ελλάδα τον είχε κατακτήσει και της έμεινε πιστός  σ' όλη του τη ζωή, όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Ζορζ Ραντέ στην Ιστορία και το έργο της Γαλλικής Σχολής των Αθηνών: "Ήταν από εκείνους τους παραδοσιακούς φιλέλληνες που δεν μπορούν να λησμονήσουν τι οφείλει η γαλλική παιδεία στον ελληνικό πολιτισμό. Ο ανθρωπισμός του είχε γερή ποιότητα..."

Δεν χρειάζεται τους δικούς μου ύμνους. Το βιβλίο του  "Η Ελλάδα σήμερα | Οδοιπορικό 1890 | Ο κόσμος του Χαρίλαου Τρικούπη" έχει προ πολλών χρόνων υμνηθεί από τον μέγιστο ποιητή μας, τον Κωστή Παλαμά:  "Το ωραιότερο των όσων μέχρι τούδε εγράφησαν περί Ελλάδος" (Εστία 1892, τόμος β΄, σελ. 93). Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1992 από τις εκδόσεις Τροχαλία του Γρηγόρη Τρουφάκου και το 2010 από τον ΔΟΛ με το ΒΗΜΑ. Μετάφραση: Α.Δαούτη και πρόλογος-σχόλια: Α.Νικολοπούλου.

Το βασίλειο της Ελλάδας αποτελείται από μια μικρή πόλη και έναν αρκετά μεγάλο αριθμό χωριών. Όμως αυτή η μικρή πόλη διαθέτει έναν θησαυρό, που για χάρη του πολλοί άνθρωποι θα έδιναν όλα τα κτίσματα των πρωτευουσών της Δύσης: την Ακρόπολη. Και αυτά τα χωριά κατοικούνται  από μια πανέξυπνη και υπομονετική φυλή, που με το σθένος της νίκησε τις πιο βίαιες τρικυμίες, που αναδύθηκε, πιο ζωντανή παρά ποτέ, από ένα ναυάγιο πολλών αιώνων, που ακόμα πονάει από τα σκληρά χρόνια της δουλείας και της φτώχειας, μα διαθέτει τα δύο προτερήματα με τα οποία τα δυστυχισμένα έθνη καταφέρνουν να κουράσουν την κακή μοίρα: το χάρισμα να μην ξεχνάει ποτέ και την ικανότητα να ελπίζει πάντα.

Δεν πρέπει καθόλου να κρίνει κανείς αυτόν τον λαό από τα φαινόμενα. Θα κινδύνευε να καταλήξει σε μια από εκείνες τις μονόπλευρες και εμπαθείς εκτιμήσεις που τόσο συνηθίζουν όσοι βιαστικοί ταξιδιώτες βλέπουν την Αττική ανάμεσα στην άφιξη και την αναχώρηση του ατμόπλοιου. Κάθε φορά που περιπλέκεται το Ανατολικό ζήτημα [Question d' Orient], αν ο ελληνικός στρατός δοκιμάσει να βαδίσει προς τα μακεδονικά σύνορα ή αν οι χριστιανοί της Κρήτης προσπαθήσουν να στρέψουν τον οίκτο των μεγάλων δυνάμεων προς το μέρος τους [σσ. εδώ εννοεί την Κρητική Επανάσταση του 1860], πάντα θα βρεθεί ένας τουρίστας για να στείλει στις δυτικές εφημερίδες μια πολιτική πραγματεία γεμάτη γενικές εκτιμήσεις και πομπώδεις φράσεις, κυρίως όμως με μια γερή δόση μίσους για κάποιον απότομο τελώνη, πολλή μνησικακία για κάποιον ύπουλο ξενοδόχο, κακομασκαρεμένη εκδικητικότητα για τους πονηρούς αμαξάδες στους οποίους είναι κανείς αναγκασμένος να καταφύγει ααν θέλει να γευματίσει στο ιερό δάσος του Κολωνού ή να δειπνήσει στα μάρμαρα της Ελευσίνας.




[...] Πρέπει ν' ανέβει κανείς στην Ακρόπολη την επομένη της άφιξής του την Αθήνα. Δεν γίνεται σε καμία περίπτωση να κάνει αυτό το προσκύνημα πριν ξεκουράσει το κορμί του και προδιαθέσει το πνεύμα του. Αλλά, αν σκαρφαλώσουμε στον ιερό λόφο ένα καθάριο πρωινό, την ώρα που ο ήλιος πυρακτώνει τις παρυφές της Πεντέλης, ή και προς το τέλος μιας ωραίας μέρας, όταν η δύση φλογίζει τα μυτερά περιγράμματα της Σαλαμίνας, γευόμαστε μια πληρότητα πνευματικής ικανοποίησης, ηθικής ηδονής, φυσικής χαράς, που κανένα άλλο θέαμα στον κόσμο, δεν μπορεί να χαρίσει σε τέτοιον βαθμό. Ομολογώ ότι ο Παρθενώνας είναι το μόνο κτίριο που δεν με έχει απογοητεύσει. Περίμενα τον Άγιο Πέτρο της Ρώμης λιγότερο πομπώδη και λιγότερο εξεζητημένο, την Αγία Σοφία λιγότερο βαριά, λιγότερο χοντροκομμένη, λιγότερο φορτωμένη με στηρίγματα υποχρεωμένα να κρατήσουν το φιλόδοξο και ετοιμόρροπο μεγαλείο της. Ο ναός της νικήτριας Παρθένας, της υπέρτατα σοφής και τέλεια αγνής νέας, μοιάζει με τα ζωντανά όντα που έχουν πετύχει την τελειότητα της οργάνωσής τους και την ανάπτυξη των δυνάμεών τους. Έχει αυτάρκεια· είναι ρωμαλέος και συναρπαστικός. Τσ καλωσόρισμά του είναι χαμογελαστό· η στάση του ανέμελη και ελεύθερη. Αλίμονο! Οι όμορφες δωρικές κολόνες, λαξευμένες στο λεπτό εκείνο μάρμαρο που έχει την ελαστικότητα και τη ζωή απαλού δέρματος, δολοφονήθηκαν με κανονιές σε έναν ηλίθιο βομβαρδισμό [σσ. αναφέρεται στην επιχείρηση του Βενετού ναυάρχου Φραγκίσκου Μοροζίνι, που κατά τον βενετο-τουρκικό πόλεμο, μια βενετική βόμβα κατέστρεψε τότε τον Παρθενώνα], και οι πληγές είναι ακόμα ανοιχτές. Οι θεοί το έσκασαν από τα πελεκημένα αετώματα. Η πομπή των Παναθηναίων πήρε λάθος δρόμο και μετανάστευσε στις ψυχρές βάρβαρες χώρες.

Η ανάγνωση του βιβλίου είναι σκέτη απόλαυση. Ωστόσο, σου μένει και μια πίκρα. Πώς ένας ξένος δείχνει την αγάπη του για τον τόπο μας, τον οποίο εμείς δυστυχώς δεν σεβόμαστε.


Wednesday, July 31, 2019

K.Π. Καβάφης: Ο Οιδίπους




K.Π. Καβάφης


Ο Οιδίπους


Εγράφη έπειτα από ανάγνωσιν περιγραφής της ζωγραφιάς
«Ο Οιδίπους και η Σφιγξ» του Γουστάβου Μορώ.


Επάνω του η Σφιγξ είναι πεσμένη με δόντια και με νύχια τεντωμένα και μ’ όλην της ζωής την αγριάδα... 
Ο Οιδίπους έπεσε στην πρώτη ορμή της, τον τρόμαξεν η πρώτη εμφάνισή της — τέτοια μορφή και τέτοιαν ομιλία δεν είχε φαντασθή ποτέ έως τότε. 
Μα μ’ όλο που ακκουμπά τα δυο του πόδια το τέρας στου Οιδίποδος το στήθος, συνήλθε εκείνος γρήγορα — και διόλου τώρα δεν την φοβάται πια, γιατί έχει την λύσιν έτοιμη και θα νικήση. 
Κι’ όμως δεν χαίρεται γι’ αυτήν την νίκη. Το βλέμμα του μελαγχολία γεμάτο την Σφίγγα δεν κυττάζει, βλέπει πέρα τον δρόμο τον στενό που πάει στας Θήβας, και που στον Κολωνό θ’ αποτελειώση. 
Και καθαρά προαισθάνεται η ψυχή του που η Σφιγξ εκεί θα τον μιλήση πάλι με δυσκολώτερα και πιο μεγάλα αινίγματα που απάντησι δεν έχουν. 

Κ.Π. Καβάφης (Από τα Αποκηρυγμένα, Ίκαρος 1983)


Το 20 εκφραστικά λάθη που συχνά κάνουμε όλοι!




Ο σωστός εκφραστικός λόγος δεν είναι απαραίτητος μόνο για να δίνει κύρος στον ομιλητή, αναφορικά με το ακαδημαϊκό του επίπεδο, αλλά και για να γίνονται τα λεγόμενά του κατανοητά από τους ακροατές.
Παρατηρώντας τις εκφράσεις που χρησιμοποιεί ο περισσότερος κόσμος καθημερινά, ένας άριστος γνώστης την ελληνικής γλώσσας θα εντοπίσει αρκετά γραμματικά, συντακτικά αλλά και νοηματικά λάθη, πολλά εκ των οποίων συγκεντρώσαμε και παραθέτουμε παρακάτω:
Παρατηρώντας τις εκφράσεις που χρησιμοποιεί ο περισσότερος κόσμος καθημερινά, ένας άριστος γνώστης την ελληνικής γλώσσας θα εντοπίσει αρκετά γραμματικά, συντακτικά αλλά και νοηματικά λάθη, πολλά εκ των οποίων συγκεντρώσαμε και παραθέτουμε παρακάτω:
Σωστό: Ευχαριστούμε όλους όσοι μας συμπαραστάθηκαν.
Λάθος: Ευχαριστούμε όλους όσους μας συμπαραστάθηκαν.
Σωστό: Αντίγραψε ό,τι βλέπεις.
Λάθος: Αντέγραψε ό,τι βλέπεις.
Σωστό: Π.Μ. = Προ Μεσημβρίας, Μ.Μ. = Μετά Μεσημβρίαν
Λάθος: Μετά Μεσημβρίας.
Σωστό: Περισσότεροι από έναν ή περισσότεροι του ενός.
Λάθος: Περισσότεροι από ένας.
Σωστό: Με πολλή αγάπη, πολλή δουλειά.
Λάθος: Με πολύ αγάπη, πολύ δουλειά.
Σωστό: Γίνονται όλοι δεκτοί ανεξαρτήτως ηλικίας.
Λάθος: Γίνονται όλοι δεκτοί ανεξαρτήτου ηλικίας.
Σωστό: Στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων.
Λάθος: Στα πλαίσια των αρμοδιοτήτων.
Σωστό: «Κατ’αρχήν» χρησιμοποιούμε όταν αναφερόμαστε στα βασικά σημεία (π.χ. το νομοσχέδιο ψηφίστηκε κατ’αρχήν). «Κατ’αρχάς» χρησιμοποιούμε για να υποδηλώσουμε ότι κάτι έγινε αρχικά (π.χ. Κατ’αρχάς να διευκρινίσουμε).
Σωστό: Ο επικεφαλής, του επικεφαλής.
Λάθος: Ο επικεφαλής, του επικεφαλούς.
Σωστό: Αυτές οι μέθοδοι, αυτές οι παράμετροι, αυτές οι ψήφοι.
Λάθος: Αυτοί οι μέθοδοι, αυτοί οι παράμετροι, αυτοί οι ψήφοι.
Σωστό: Η αναπληρώτρια διευθύντρια / υπουργός / γιατρός.
Λάθος: Η αναπληρωτής διευθύντρια / υπουργός / γιατρός.
Σωστό: Έχω απαυδήσει! (και «είμαι απηυδισμένος!»)
Λάθος: Έχω απηυδήσει!
Σωστό: Αποτείνομαι, μέλλοντας: Θα αποταθώ.
Λάθος: Θα αποτανθώ.
Σωστό: Η λέξη αυτή απαντά συχνά στον Όμηρο.
Λάθος: Η λέξη αυτή απαντάται συχνά στον Όμηρο.
Σωστό: Απολαύει της εμπιστοσύνης.
Λάθος: Απολαμβάνει της εμπιστοσύνης.
Σωστό: Ασχολούμαστε, ασχολούμασταν.
Λάθος: Ασχολιόμαστε, ασχολιόμασταν.
Σωστό: Πριν από την έναρξη.
Λάθος: Πριν την έναρξη.
Σωστό: Οποιοσδήποτε, οτιδήποτε.
Λάθος: Ο οποιοσδήποτε, το οτιδήποτε.
Σωστό: Ο τέως πρόεδρος = ο προηγούμενος από τον σημερινό. Ο πρώην πρόεδρος = ο πριν από πολύ καιρό πρόεδρος.
Σωστό: Ψιλή κυριότητα.
Λάθος: Υψηλή κυριότητα.
Σωστό: Αντεπεξέρχομαι στις δυσκολίες.
Λάθος: Ανταπεξέρχομαι στις δυσκολίες.

Δικαιώνεται ο Σαίξπηρ! Το δεντρολίβανο ενισχύει τη μνήμη


Μια νέα μελέτη έρχεται να επιβεβαιώσει ευρήματα προηγούμενων ερευνών για τις ευεργετικές ιδιότητες του δεντρολίβανου για την εγκεφαλική λειτουργία και ειδικότερα τη μνήμη. Η ανακάλυψη ίσως βοηθήσει στην προσπάθεια θεραπείας ατόμων που αντιμετωπίζουν προβλήματα μνήμης.

Το βότανο της μνήμης
Ερευνητές του Πανεπιστημίου Northumbria στη Βρετανία πραγματοποίησαν πειράματα στα οποία έλαβαν μέρος 66 άτομα που χωρίστηκαν σε δύο ομάδες. Η μια ομάδα εισήλθε σε ένα δωμάτιο που ήταν αρωματισμένο με αιθέρια έλαια δεντρολίβανου ενώ η άλλη ομάδα δεν ήρθε σε κάποια επαφή με το φυτό. Στη συνέχεια οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να εκτελέσουν διάφορες ασκήσεις μνήμης. Οσοι είχαν έρθει σε επαφή με το δεντρολίβανο διαπιστώθηκε ότι είχαν υψηλότερα επίπεδα ενός συστατικού του φυτού στο αίμα τους (1,8-κινεόλη) και τελικά τα κατάφεραν καλύτερα από τους άλλους στα τεστ. Η 1,8-κινεόλη έχει διαπιστωθεί ότι επηρεάζει τους χημικούς μηχανισμούς του οργανισμού οι οποίοι επηρεάζουν τη μνήμη.
«Στόχος μας ήταν να θεμελιώσουμε προηγούμενα ευρήματα σε έρευνες που είχαμε κάνει για τις ευεργετικές επιπτώσεις του αρώματος του δεντρολίβανου στη μακροπρόθεσμη μνήμη αλλά και τις αριθμητικές ικανότητες ενός ατόμου. Εκείνες οι έρευνες είχαν δείξει ότι το δεντρολίβανο επηρεάζει την εγκεφαλική λειτουργία αναχαιτίζοντας ένζυμα που την μπλοκάρουν. Αυτή τη φορά επικεντρώσαμε τη προσοχή μας στην προοπτική μνήμη, την ικανότητα να θυμηθούμε να κάνουμε κάτι μελλοντικά, ικανότητα κρίσιμη για την ομαλότητα στην καθημερινότητά μας» αναφέρει ο Μαρκ Μος, επικεφαλής της μελέτης που παρουσιάστηκε στο ετήσιο συνέδριο της Βρετανικής Εταιρείας Ψυχολογίας.
Στο άκουσμα της είδησης πολλοί θυμήθηκαν τον Σαίξπηρ που στον Αμλετ είχε εξάρει τις ευεργετικές ιδιότητες του δεντρολίβανου. Η Οφηλία λέει στον Αμλετ «να το δεντρολίβανο για να με θυμάσαι, σε εκλιπαρώ αγάπη μου θυμήσου».
Στον πίνακα «Οφηλία και Λαέρτης» του 19ου αιώνα (Ουίλιαμ Γκόρμαν Ουίλς) η ηρωίδα του Σέξπηρ είναι μαζί με τον αδελφό της και κρατάει δεντρολίβανο για να το δώσει στον αγαπημένο της για να θυμάται... 

ΤΟ ΒΗΜΑ: 9 Απριλίου 2013

Tuesday, July 30, 2019

Oι 100 καλύτερες ατάκες του κινηματογράφου

Gone with the Wind Poster
Oι καλύτερες μένουν για πάντα στην ιστορία. Oι πιο αξιομνημόνευτες ατάκες του κινηματογράφου, εκείνες που βγήκαν από τα χείλη μεγάλων σταρ και τις επανέλαβαν με κάθε ευκαιρία οι σινεφίλ όλου του κόσμου, συγκεντρώθηκαν και εκτιμήθηκαν από το American Film Institute, το οποίο οργάνωσε μία λίστα με τις εκατό καλύτερες.

O νικητής δεν είναι μεγάλη έκπληξη. «Eιλικρινά, αγαπητή μου, δεν δίνω δεκάρα», είχε πει ο Kλαρκ Γκέιμπλ ως Pετ Mπάτλερ στη Bίβιαν Λι - Σκάρλετ O’ Xάρα στο «Oσα παίρνει ο άνεμος», που βρίσκεται στην πρώτη θέση της λίστας. Δύο ακόμη ατάκες από την ίδια ταινία βρίσκονται στο Tοπ 100: το «Aύριο είναι μια άλλη μέρα» (Nο 31) και «Mάρτυς μου ο Θεός, δεν πρόκειται να πεινάσω ξανά» (Nο 59).

Tα νούμερα δύο και τρία ανήκουν στον Mάρλον Mπράντο και στον «Nονό» και το «Λιμάνι της αγωνίας». Aκολουθεί η ατάκα της Tζούντι Γκάρλαντ από τον «Mάγο του Oζ»: «Tότο, νομίζω ότι δεν είμαστε πια στο Kάνσας», ενώ στο νούμερο πέντε βρίσκεται η «Kαζαμπλάνκα». Στο έξι είναι ο Kλιντ Iστγουντ με το «Φτιάξε μου τη μέρα», στο επτά η Γκλόρια Σουάνσον με το «Kύριε Nτεμίλ, είμαι έτοιμη για το γκρο-πλαν μου» («Λεωφόρος της Δύσης»), στο οκτώ ο Xάρισον Φορντ από τον «Πόλεμο των Aστρων» («H Δύναμη ας είναι μαζί σου»), στο εννιά η Mπέτι Nτέιβις με το «Δέστε τις ζώνες ασφαλείας. Θα είναι μια ταραγμένη νύχτα» από το «Oλα για την Eύα» και στο δέκα το «Mιλάς σε μένα;» του Pόμπερτ ντε Nίρο από τον «Tαξιτζή».

H «Kαζαμπλάνκα» είναι η ταινία με τις περισσότερες θέσεις στη λίστα του American Film Institute, καθώς καταλαμβάνει έξι θέσεις. H παλιότερη ατάκα ανήκει στην πρώτη ομιλούσα ταινία, τον «Tραγουδιστή της τζαζ» του 1927, και τον Aλ Tζόλσον, που βρίσκεται στο νούμερο 71: «Mια στιγμή, μια στιγμή, δεν έχετε ακούσει τίποτα ακόμη». H νεότερη προέρχεται από το «O Aρχοντας των Δαχτυλιδιών: Oι δύο πύργοι» (Nο 85) όπου ο Aντι Σέρκις, ερμηνεύοντας το Γκόλουμ, είπε το «Πολύτιμό μου». H ατάκα που κλείνει το Tοπ 100 είναι το «Eίμαι ο βασιλιάς του κόσμου», που είπε ο Λεονάρντο ντι Kάπριο στον «Tιτανικό».

H λίστα προέκυψε από ψηφοφορία μεταξύ 1.500 σκηνοθετών, ηθοποιών, κριτικών και άλλων επαγγελματιών του Xόλιγουντ, ενώ την παρουσίασε ο τελευταίος Tζέιμς Mποντ, Πιρς Mπρόσναν. Ωστόσο, οι δύο ατάκες που ανήκουν στον διάσημο πράκτορα, ειπώθηκαν από τον Σον Kόνερι: «Mποντ, Tζέιμς Mποντ» (Nο 22) από το «Δρ Nο» και «Mαρτίνι. Kουνημένο, όχι ανακατεμένο» (Nο 90) από τον «Xρυσοδάκτυλο».

Η αντίσταση του αναγνώστη

Σχετική εικόνα
The Reader Painting by Ferdinand Hodler

Ως και σε μένα, σε μένα ακόμα που σας ιστορώ, αντισταθείτε. 
Μιχάλης Κατσαρός 
ΣΠΥΡΟΣ ΤΣΑΚΝΙΑΣ*

Αφορμή ετούτων των σκέψεων στάθηκε ο απόηχος του θορύβου που προκάλεσε το βιβλίο των Σόκαλ και Μπρικμόν για τη σκοτεινότητα των σύγχρονων Γάλλων στοχαστών, απόηχος που έφτασε και στις δικές μας εφημερίδες. Το θέμα, βέβαια, δεν είναι καινούργιο, απλώς το επίμαχο βιβλίο τού έδωσε μια νέα ώθηση. Το πρόβλημα είναι πολύ σύνθετο για να το διαπραγματευτεί κανείς σε ένα σύντομο σχόλιο, γι' αυτό και απομονώνω μια πτυχή του μόνο ­ χωρίς να αναφέρομαι στον τίτλο της σχετικής έρευνας στα «ΝΕΑ» (9.10.97) που διερωτάται τι θα πει «πτύχωση της σημαινότητας». Σε αυτό το σημείωμα με απασχολεί λιγότερο η δυσκολία ορισμένων κειμένων και περισσότερο ο τρόπος με τον οποίο διαβάζουμε τα πάσης φύσεως κείμενα και ιδιαίτερα τα δοκιμιακά.

Άλλωστε, το κείμενο που διάλεξα ως παράδειγμα δεν είναι διόλου σκοτεινό ή δυσνόητο. Είναι ένα απόσπασμα από το δοκίμιο της Τζούλια Κρίστεβα «Ο ετερόδοξος: ένα νέο είδος διανοουμένου», που σε μετάφραση Β. Χατζηβασιλείου δημοσιεύτηκε στο περ. «Ποίηση», αρ. τ. 8. Το παραθέτω: «Η εγκυμοσύνη θεσμοποιείται ως ψύχωση: εγώ ή αυτό, το δικό μου ή το άλλο σώμα. Συζητάμε εδώ για μια ταυτότητα που διασπάται ή αναδιπλώνεται στον εαυτό της και μετασχηματίζεται χωρίς να αλλάζει γένος. Και τούτο είναι το κατώφλι για να περάσει η γυναίκα από τη φύση στον πολιτισμό και από το βιολογικό στο γλωσσικό επίπεδο. Έτσι, με τη γέννηση του παιδιού και την ανάπτυξη της αγάπης, η γυναίκα δράττεται της ευκαιρίας για να οικοδομήσει μια πάρα πολύ επώδυνη για την ίδια σχέση: τη σχέση με το ηθικό και το συμβολικό Άλλο. Αν η εγκυμοσύνη είναι το κατώφλι για να περάσουν οι γυναίκες από τη φύση στον πολιτισμό, η μητρότητα είναι η γέφυρα που ενώνει τη μοναδικότητα με την ηθική».

Όλες οι προτάσεις αυτού του αποσπάσματος είναι διατυπωμένες με τρόπο αξιωματικό και διεκδικούν καθολική και αναμφίβολη ισχύ. Ωστόσο, η χρήση του όρου «ψύχωση» για την εγκυμοσύνη γεννά πολλά ερωτηματικά. Ο όρος αναφέρεται συνήθως σε βαρύτατες παθολογικές καταστάσεις και δεν υποστηρίζεται, στα ως άνω συμφραζόμενα, ούτε από την Κλινική Ψυχιατρική, ούτε από τη Γυναικολογία, αλλά ούτε και από τη γενική εμπειρία. Όποια ψυχολογικά προβλήματα και αν εμφανίζονται κατά την κύηση, δεν δικαιολογούν τον ορισμό μιας απολύτως φυσιολογικής λειτουργίας ως «θεσμοποιημένης ψύχωσης».

Ένα άλλο σημείο στο οποίο προσκρούει η εμπειρία και η λογική του αναγνώστη είναι ο ισχυρισμός ότι η εγκυμοσύνη είναι «το κατώφλι για να περάσει η γυναίκα από τη φύση στον πολιτισμό και από το βιολογικό στο γλωσσικό επίπεδο». Γιατί; Η συγγραφέας δεν μπαίνει στον κόπο να εξηγήσει, όπως δεν φροντίζει να διαλευκάνει γιατί «η μητρότητα είναι η γέφυρα που ενώνει τη μοναδικότητα με την ηθική» ή γιατί η σχέση που, με τη γέννηση του παιδιού, θα οικοδομήσει με τον «ηθικό και συμβολικό Άλλο» είναι «επώδυνη για την ίδια». Πολλά τα ερωτηματικά. Είναι, πράγματι, η εγκυμοσύνη το κατώφλι για να περάσει η γυναίκα στον πολιτισμό; Αν δεν διαβεί αυτό το κατώφλι, δεν έχει καμία ελπίδα να περάσει στο γλωσσικό επίπεδο ή να γεφυρώσει το χάσμα που, κατά τη δοκιμιογράφο, χωρίζει τη «μοναδικότητα» από την «ηθική»;

Η συγγραφέας, αντί να εξηγήσει τι εννοεί, απαιτεί από τον αναγνώστη την αποδοχή των αξιωματικών της προτάσεων. Ο αναγνώστης, πιστεύω, καλά θα κάνει να μην απορρίψει συλλήβδην όλη τη μεταμοντέρνα σκέψη επειδή καταγγέλλεται ως απάτη, αλλά ούτε να τη δεχθεί ασυζητητί ως τη Νέα Αποκάλυψη. Δεν χρειάζεται ούτε ευπιστία ούτε κακοπιστία. Χρειάζεται απλώς αντίσταση στο συγκεκριμένο κάθε φορά κείμενο. Αντιστέκομαι στο κείμενο δεν σημαίνει ότι το διαβάζω κακόπιστα. Σημαίνει ότι το θέτω υπό δοκιμασίαν, του υποβάλλω ερωτήματα. Και αυτό ισχύει για κάθε είδους κείμενο, μεταμοντέρνο ή μη. ΤΑ ΝΕΑ , 30/10/1997

Τσακνιάς, Σπύρος, 1929-1999


Ο ποιητής, μεταφραστής, δοκιμιογράφος και κριτικός λογοτεχνίας Σπύρος Τσακνιάς γεννήθηκε στη Λαμία. Σπούδασε οικονομικά στην Αθήνα και παρακολούθησε μαθήματα κινηματογράφου. Μετά τον πόλεμο εργάστηκε ως δημοσιογράφος, αλλά στη συνέχεια σταδιοδρόμησε ως στέλεχος επιχείρησης φαρμάκων. Από τη μεταπολίτευση ασχολήθηκε με τη λογοτεχνική κριτική. Στη λογοτεχνία εμφανίστηκε το 1951, με το ποίημα "Γράμμα σ' έναν ποιητή", στην εφημερίδα "Δημοκρατικός Τύπος". Υπήρξε μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού "Γράμματα και Τέχνες", των ανθολογιών μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής λογοτεχνίας των εκδόσεων Σοκόλη και διευθυντής της σειράς "Οι ποιητές του κόσμου" των εκδόσεων Εγνατία. Συνεργάστηκε με πολλά λογοτεχνικά περιοδικά ("Το Δέντρο", "Η Λέξη", "Σχεδία", "Τραμ", "Διαβάζω"), καθώς και με εφημερίδες ("Η Αυγή", "Η Καθημερινή", "Η Πρώτη", "Τα Νέα"). Ήταν παντρεμένος με την ποιήτρια και μεταφράστρια Αμαλία Τσακνιά. Απεβίωσε στην Αθήνα το 1999.

Η γοητεία των «δύσκολων» έργων τέχνης


  • Θεωρήθηκαν απρόσιτα όταν εμφανίστηκαν, σήμερα είναι δημοφιλή και καλοδεχούμενα


Εκείνο που προκαλεί απορία σε μια γενιά, γίνεται προσιτό στην επόμενη· έτσι, τουλάχιστον, φαίνεται. Εχοντας δεχθεί πολλές επιθέσεις όταν πρωτοπαρουσιάστηκε το 1955, το «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Σάμουελ Μπέκετ τώρα γεμίζει ασφυκτικά την αίθουσα του Theatre Royal Haymarket, ένα θέατρο που συνήθως συσχετίζεται με λαμπερές αναβιώσεις έργων του Οσκαρ Γουάιλντ και του Νόελ Κάουαρντ. Η «Νεκρή ζώνη» του Χάρολντ Πίντερ, που κάποτε τη θεωρούσαν σκοτεινή κι ακατανόητη, ανέβηκε πρόσφατα σε μια επιτυχημένη -και ταμειακά- σειρά παραστάσεων στο Γουέστ Εντ, το λονδρέζικο Μπρόντγουεϊ. Ο Πικάσο και ο Ρόθκο προσελκύουν εκατομμύρια επισκέπτες, όποτε διοργανώνονται εκθέσεις έργων τους. Και παρ’ όλο που ο «Πίτερ Γκράιμς» του Μπέντζαμιν Μπρίτεν θεωρείται σήμερα η εθνική όπερα της Αγγλίας, όταν πρωτοανέβηκε στη σκηνή, το 1945, πολλοί τη χαρακτήρισαν «δύσκολο» έργο. Πώς εξηγείται, λοιπόν, αυτή η αλλαγή στα γούστα του κοινού;

  • Το κοινό θέλει χρόνο

Είναι, εν μέρει, μια φυσική διεργασία: ο αληθινός καλλιτέχνης είναι πάντα μπροστά στο παιχνίδι και το κοινό χρειάζεται κάποιο χρόνο για να τον φτάσει. Ο Μπέκετ στον «Γκοντό» είδε τη ζωή σαν μια στωική απαντοχή απέναντι στην τελική έλλειψη νοήματος: αντίληψη που δεν φαίνεται πια τόσο ακραία στη μεταχριστιανική, μεταϊδεολογική εποχή μας. Πάνω απ’ όλα, ο Μπέκετ ανακάλυψε ότι το δράμα μπορεί να καθορίζεται όχι από εξωτερικά γεγονότα αλλά από τη διαδικασία αναμονής τους: μια ιδέα που αξιοποιήθηκε από πλήθος μεταγενέστερους συγγραφείς, ανάμεσά τους ο Τομ Στόπαρντ στο «Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί» και ο Ντέιβιντ Μάμετ στον «Αμερικανό βούβαλο». Η αντίληψη του Πίντερ για την ιδιωτική ζωή ως πολιτική σύγκρουση στην οποία οι αναμνήσεις, αληθινές ή ψεύτικες, αποτελούν ζωτικό τακτικό όπλο, είναι επίσης μια αντίληψη που οι περισσότεροι από μας αναγνωρίζουμε.

Υπάρχει όμως κάτι πολύ περισσότερο σ’ αυτό το φαινόμενο, πέρα από το βάθος της μεγάλης δραματουργίας. Μαζί με τη διάβρωση των παλαιών βεβαιοτήτων και της πεποίθησης ότι η ζωή μπορεί να εξηγηθεί με θρησκευτικούς ή φιλοσοφικούς όρους, έχει επέλθει και μια μεγάλη ανατροπή στη φόρμα του θεατρικού έργου. Αλλοτε τα έργα ακολουθούσαν ως επί το πλείστον το αριστοτελικό πρότυπο: έκθεση, κρίση, λύση - έκβαση. Τώρα, το «θέατρο» είναι ένας όρος που μπορεί να τα περιλάβει όλα, από θεάματα δρόμου μέχρι καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις, και το θεατρικό έργο μπορεί να πάρει οποιαδήποτε μορφή επιλέξει ο καλλιτέχνης. Μπορεί να είναι ένα ελλειπτικό θραύσμα, όπως το έργο της Κάριλ Τσέρτσιλ «This Is a Chair», ή ένα εικαστικό έπος, όπως το «War House» του Νικ Στάφορντ. Μπορεί να είναι ένα διαλογικό κομμάτι, όπως το «The Designated Mourner» του Γουάλας Σον, ή ένα δοκίμιο που εκφωνείται δημόσια, όπως η «Via Dolorosa» του Ντέιβιντ Χέαρ.

Η πραγματικά μεγάλη αλλαγή όσον αφορά το κοινό, ωστόσο, είναι ότι φαίνεται να καλωσορίζει ενεργά το θεατρικό έργο που είναι περισσότερο «ανοιχτό» παρά «κλειστό»: το έργο, δηλαδή, που αποφεύγει την εύκολη έκβαση. Θα μπορούσε κανείς να αντιτείνει ότι αυτό δεν είναι και τόσο καινούργιο: Το «Κουκλόσπιτο» του Ιψεν δεν προσδιορίζει το μέλλον της Νόρας, αλλά μας αφήνει να το εικάσουμε· το ίδιο συμβαίνει και στις «Τρεις αδελφές» του Τσέχοφ, όπου η μοίρα των ηρωίδων του μένει ακαθόριστη.

Ωστόσο, έξω από τις κινηματογραφικές ταινίες και ορισμένα είδη μυθιστορήματος, οι σημερινοί αναγνώστες και θεατές λαχταρούν την ελευθερία επιλογής: να μπορούν να αποφασίζουν οι ίδιοι για το πεπρωμένο του ήρωα ή για την τελική σημασία του έργου. Ενα μέρος της ευχαρίστησης που αντλούμε από τα έργα του Πίντερ, όπως έγραψε προσφυώς ο κριτικός Αλαστερ Μακόλεϊ, είναι ότι δεν τα καταλαβαίνουμε πλήρως: αρκούσε να ακούσεις τις ζωηρές συζητήσεις των θεατών καθώς έβγαιναν από τη «Νεκρή ζώνη» για να αντιληφθείς πόσο εκτιμάει το κοινό τη δυνατότητα να βγάζει από μόνο του συμπεράσματα.

  • Και μια ένσταση

Ωστόσο, ενώ είμαι πολύ ευχαριστημένος που η άλλοτε «απρόσιτη» τέχνη έχει βρει δρόμους σύνδεσης με το μεγάλο κοινό και που ο Μπέκετ έχει εγκατασταθεί στην καρδιά του θεατρικού Λονδίνου, πιστεύω επίσης ότι είναι σημαντικό να μη «νερώνουμε» το όραμα του καλλιτέχνη: και ο «Γκοντό» που παίζεται τώρα στο Λονδίνο είναι μια τέτοια περίπτωση. Δεν έχω πρόβλημα που πρωταγωνιστούν δύο μεγάλοι σταρ, ο Ιαν Μακέλεν και ο Πάτρικ Στούαρτ [φωτο]. Ομως η παραγωγή του Σον Μάθιας δεν περιλαμβάνει μόνο χοντροκομμένα ηχητικά εφέ, αλλά επιτρέπει στους δύο πρωταγωνιστές να χρησιμοποιούν άφθονα κόλπα φαρσοκωμωδίας για να «βγάλουν γέλιο».
Κάποιες στιγμές ένιωσα ότι η βραδιά ήταν πιο κοντά στο «Sunshine Boys» του Νόελ Κάουαρντ, μια κομεντί για την επανένωση δύο παλιών κωμικών του βαριετέ, παρά στο τραγικό όραμα του Μπέκετ για την ανθρωπότητα. Είναι καλό να γίνεται προσιτή η δύσκολη τέχνη σε ευρύτερο κοινό, οφείλουμε όμως επίσης να τιμούμε την ακεραιότητά της και να σεβόμαστε τις ασυμβίβαστες αξίες της.
The Guardian | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 14/06/2009

Sunday, July 21, 2019

Με αφορμή τον "Λόρδο Τζιμ" του Τζόζεφ Κόνραντ

Αποτέλεσμα εικόνας για Józef Teodor Konrad Nalecz Korzeniowski
ΗΤΑΝΕ γεροδεμένος, γύρω στο ένα κι ογδόντα - ίσως και κομματάκι πιο κοντός - κι όταν τον έβλεπες να προχωράει ολόισια καταπάνω σου, με τους ώμους κυρτούς, το κεφάλι σκυμμένο μπροστά και το βλέμμα διαπεραστικό, ελαφρά συνοφρυωμένο, σου θύμιζε ταύρο που επιτίθεται. Η φωνή του δυνατή και βαθιά· στο φέρσιμό του μια πεισματάρικη αδιαλλαξία που, ωστόσο, δεν είχε τίποτα το επιθετικό, αλλά έμοιαζε να ξεπηδάει από μέσα του αυθόρμητα, γιατί στρεφόταν πρώτα απ' όλα ενάντια στον ίδιο του τον εαυτό κι ύστερα σ' οποιονδήποτε άλλον. Στην εμφάνιση περιποιημένος άψογα, ντυμένος στα κάτασπρα απ' την κορφή ώς τα νύχια· στα διάφορα λιμάνια της Ανατολής όπου έβγαζε το ψωμί του σαν ατζέντης κάποιου προμηθευτή πλοίων, ήταν πολύ αγαπητός...

Άρχισα να το διαβάζω πριν περίπου δέκα χρόνια δίχως ποτέ να το τελειώσω. Το είχα όμως σε περίοπτη θέση στη βιβλιοθήκη μου, με την ελπίδα να το ξαναπιάσω. Έτσι κι έγινε. Αυτές τις μέρες βρήκα το χρόνο και το τέλειωσα. Κι όταν το τέλειωσα, γύρισα στην αρχή και διάβασα το σημείωμα του συγγραφέα, που καταλήγει ως εξής:

Είμαι σε θέση να διααβεβαιώσω τους αναγνώστες ότι ο χαρακτήρας του Τζιμ δεν είναι αποκύημα μιας διεστραμμένης φαντασίας. Ούτε και γέννημα της ομίχλης του Βορρά. Ένα ηλιόλουστο πρωινό τον είδα να περνά από δίπλα μου, μέσα στη συνηθισμένη ατμόσφαιρα ενός λιμανιού της Ανατολής - γοητευτικός - σημαίνων - φευγαλέος και μυστηριώδης - μέσα σε απόλυτη σιωπή. Κι έτσι έπρεπε να είναι. Το δικό μου καθήκον ήταν να βρω, παρακινημένος από την ανθρώπινη συμπάθεια που ένιωσα, τα λόγια για να εξιχνιάσω το νόημα της ύπαρξής του. Ήταν "ως εις εξ ημών" ["Ιδού Αδάμ γέγονεν ως εις εξ ημών, του γιγνώσκιν καλόν και πονηρόν" - Γένεσις 3.22]
Ήθελα να πω για το αγγλικό μυθιστόρημα του εικοστού αιώνα ότι αποτελεί την καλύτερη απόδειξη πως το επίκαιρο δεν είναι το πρόσκαιρο. Γιατί, για πολλά χρόνια, τα πιο σύγχρονα αγγλικά βιβλία ίσως δεν είναι έργα των ζωντανών, αλλά ενός νεκρού, που ωστόσο έμεινε ο πιο σύγχρονος απ' όλους τους ζωντανούς Άγγλους και Αμερικανούς. Μιλάω για τον Πολωνό Ζόζεφ Κορζενιόφσκι, που αφού πήρε την αγγλική υπηκοότητα, άλλαξε το όνομά του σε Τζόζεφ Κόνραντ. Γεννήθηκε στις 3 ή 6 Δεκεμβρίου 1857 στην Ουκρανία και παρά την ηπειρωτική του καταγωγή, η καρδιά του διάλεξε ένα άλλο στοιχείο για πατρίδα της, τον ωκεανό!

Ο Κόνραντ γνώρισε τη θάλασσα σα ναυτικός, αλλά και σαν τυχοδιώκτης, γιατί μέσα του ζούσε η δυτική ανησυχία, η αγάπη της ελευθερίας και των κατακτήσεων. Η δυσφορία του για το κορεσμένο περιβάλλον του αστισμού, η λαχτάρα του για φυσική ζωή, για κινδύνους, ο ανδρισμός των αισθημάτων και της σκέψης του, τον οδήγησαν στο Κογκό, στη Νότιο Αμερική, στην Ινδονησία... Η θάλασσα στα περισσότερα μυθιστορήματά του είναι το πλαίσιο του επικού, όπως στον "Τυφώνα", στο "Ναύκληρο" και στο "Λόρδο Τζιμ", που στάθηκε και η αφορμή γι' αυτό το σημείωμα.

Ο Κόνραντ δεν έχει αναλύσει την τέχνη του, αν και του έτυχε ν' αναφέρει στους αναγνώστες του πώς αντιλαμβάνεται τα καθήκοντα του συγγραφέα:
Η τέχνη μπορεί να χαρακτηρισθεί σαν μια εσκεμμένη προσπάθεια απόδοσης ανώτερης δικαιοσύνης στον ορατό κόσμο, φέρνοντας στο φως την ενιαία και πολλαπλή αλήθεια που βρίσκεται στη βάση του. Είναι μια απόπειρα μέσα στις μορφές, στα χρώματα, στις φωτοσκιάσεις της ύλης και της ζωής να βρει το αιώνιο και ουσιαστικό θεμέλιό τους, την πραγματική αλήθεια της ύπαρξής τους. Ο καλλιτέχνης, λοιπόν, όπως ο στοχαστής κι ο ειστήμων, αποζητάει την αλήθεια που τη βρίσκει κατεβαίνοντας μέσα στον εαυτό του, στην περιοχή εκείνη της ταραχής και του πόθου, όπου, αν είναι άξιος, βρίσκει την ευτυχία. Γι' αυτό επιστρατεύει τις κρυφές μας ικανότητες, το τμήμα εκείνο της ύπαρξής μας που εξαιτίας της βιοπάλης κρύβεται κάτω από τη θωράκιση των άλλων ικανοτήτων μας. Ο καλλιτέχνης στρέφεται προς το τμήμα εκείνο του Είναι του, που του είναι ανεξάρτητο από τη σύνεση, προς το έμφυτο κι όχι το κατακτημένο, προς την ικανότητά μας για χαρά και θαυμασμό, προς την αίσθηση του μυστηρίου, προς την έννοια της συμπόνιας, της ομορφιάς και του πόνου, προς το κρυφό συναίσθημα της αλληλεγγύης με όλη τη δημιουργίσ, προς τον τρυφερό αλλά ακατάλυτο δεσμό που συνδέει όλες τις καρδιές στο όνειρο, τη χαρά, τον πόνο, τις νοσταλγίες, τις αυταπάτες, τις ελπίδες και τους φόβους, τους νεκρούε με τους ζωντανούς και τους αγέννητους...

Κατ' αυτόν, ο γνήσιος αφηγητής πρέπει να διηγείται πράγματα άξια να λεχθούν κι όχι να διακοσμεί καλλιτεχνικά ασημαντότητες χωρίς ουσία. Οι ήρωες του Τζόζεφ Κόνραντ είναι συχνά εξαιρετικά πρόσωπα είτε λόγω των περιστάσεων είτε λόγω της εσωτερικής του συγκρότησης.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΚΙ ΕΔΩ:

Τζόζεφ Κόνραντ: θεωρείται πρόδρομος του μοντερνισμού




Saturday, July 20, 2019

Παρέα με τον Ντοστογιέφσκι!!!

Αποτέλεσμα εικόνας για Ντοστογιέφσκι
ΜΕΤΑ από μια μακρά περίοδο ενασχόλησης με αλλότρια, νομίζω ότι καλύτερα είναι ν' ασχολούμαι με τα διαβάσματά μου. Κι αυτό έχει σχέση με το γεγονός ότι η κοινωνία αργεί ν' αλλάξει, πάει τόσο αργά που νιώθει κανείς ότι δεν κινείται. Κι αυτό είναι λυπηρό. Πάντα νόμιζα ότι στα δικά μου χρόνια θα υπάρξουν τρομερές αλλαγές. Αλλά εις μάτην...

Για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη...

Αποτέλεσμα εικόνας για σχολή των αθηνών ραφαήλ
Η αγάπη μου για τους αρχαίους υπήρχε πάντοτε - από τα μαθητικά μου χρόνια. Γι' αυτό και τέλειωσα το κλασικό λύκειο. Δεν έμενα μονάχα σε όσα διδασκόμασταν. Προχωρούσα ακόμα παραπέρα. Ήταν ένας κόσμος που έπρεπε να εξερευνήσω για να νιώσω ότι σπουδάζω. Μ' άρεσαν τα αρχαία δράματα όλων των συγγραφέων. Μ' άρεσε ν' ασχολούμαι και με τον Πλάτωνα. Δεν μπορω να πω ότι τα καταλάβαινα όλα. Όμως μαγευόμουν να διαβάζω το αρχαίο κείμενο και με τη βοήθεια της μετάφρασης πάλευα να νιώσω τη σκέψη του.

Friday, July 19, 2019

Παιδιάστικο το ερώτημα περί Θεού...

Bible
ΕΠΕΙΔΗ συμβαίνουν σημεία και τέρατα στην καθημερινή μας ζωή, νιώθουμε την ανάγκη να στρέψουμε το βλέμμα και το νου στο άπειρο και ν' αναρωτηθούμε αν υπάρχει Θεός! Βασανιζόμαστε από συνανθρώπους, από τα δεσμά του κράτους και τους νόμους, από τα καιρικά φαινόμενα... Θα θέλαμε φυσικά να υπάρχει κάποια δύναμη, να μας ακούσει και να βάλει τάξη στην ακαταστασία της γης και του σύμπαντος.

Sunday, July 14, 2019

Κατεβαίνουν τρεκλίζοντας οι μνήμες...


ΚΑΘΕ βράδυ κρατώ τα χαλινάρια του νου για να μην ξεφύγει κι αρχίσει ξανά τις αναπολήσεις. Και διαβάζω ακατάσχετα και γράφω ό,τι με κεντρίζει. Και οι λέξεις πέφτουν στην τύχη τις περισσότερες φορές, σύμφωνα με τον ακατάστατο ρυθμό της μνήμης που δεν λέει να σωπάσει, παρά την προσπάθεια που καταβάλλω. Έτσι λοιπόν κατεβαίνουν τρεκλίζοντας οι μνήμες και κάπου-κάπου με πιάνουν απ' το λαιμό και με σφίγγουν...