«ΕΙΜΑΙ ΣΙΓΟΥΡΑ ΑΝΘΕΛΛΗΝΑΣ ΚΑΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΚΑΜΑΡΙ ΜΟΥ»

«ΕΙΜΑΙ σίγουρα ανθέλληνας και είναι και καμάρι μου», διακήρυξε σε πρόσφατη συνέντευξή του στην εφημερίδα Lifo ο σκηνοθέτης Μιχαήλ Μαρμαρινός, δημιουργός της παράστασης «Πεθαίνω σα χώρα», που ανέβηκε στην αρχή του φετινού Φεστιβάλ Αθηνών.

Αναδημοσίευσα από την Ελευθεροτυπία τη συνέντευξη του Βασίλη Αλεξάκη, τον οποίο εκτιμώ ως συγγραφέα, για να πάρω αφορμή και να κάνω τα σχόλιά μου. Θα μου πείτε, και τι τον νοιάζει τον Αλεξάκη αν θα τον σχολιάσω; Ξέρετε ότι διαβάζοντας τον τελευταίο καιρό τις συνεντεύξεις του, που έγιναν με αφορμή το βιβλίο του «μ.Χ.», ένιωσα να σκορπίζει γύρω μια άρνηση για ό,τι το ελληνικό.Προσφάτως άκουγα σε μια τηλεοπτική και τον σπουδαίο μας πεζογράφο και θεατρικό συγγραφέα Παύλο Μάτεσι, ο οποίος έλεγε ότι θα ήθελε να έχει γεννηθεί στην Ιταλία! Επίσης δεν βρίσκει κάτι το εξαιρετικό στους νεοέλληνες, οι οποίοι σύμφωνα με τα λεγόμενά του, δεν έχουν σχέση με τους αρχαίους!

[Τότε τι απέγιναν οι αρχαίοι Έλληνες που κατοικούσαν στην Ελλάδα; Έγινε κάποια καταστροφή και εξαφανίστηκαν δια μαγείας; Και πώς βρεθήκαμε εμείς εδώ – πάλι έγινε κάποια έκρηξη και μας απόθεσε ο καλός Θεός στο χώρο που κατοικούσαν οι αρχαίοι Έλληνες;]

Μήπως αυτός είναι [ακραίος] τρόπος αντίδρασης των ανθρώπων του πνεύματος και της τέχνης σε όσα συμβαίνουν στην ελληνική κοινωνία για να μας… ξυπνήσουν; Αλλά, είναι βέβαιο ότι σχεδόν τα ίδια, πάνω-κάτω, συμβαίνουν και στην Ιταλία και στη Γαλλία και στη Γερμανία και αλλού. Δεν υπάρχουν κοινωνίες… παράδεισοι και κοινωνίες αγίων! Η παγκοσμιοποίηση ισοπέδωσε τα πάντα. Εξαφάνισε προτερήματα και ανέδειξε αδυναμίες και μειονεκτήματα. Είναι στιγμές που νιώθει κανείς ότι γυρίσαμε δεκαετίες πίσω… Όταν εμείς οι κοινοί θνητοί αναζητούμε κάποιους ανθρώπους-οδηγητές και θέλουμε ν’ ακούσουμε τον ορθοτομημένο λόγο τους, αυτό σημαίνει ότι εναποθέτουμε σ’ αυτούς ελπίδες.

Όταν βεβαίως η πολιτική στραπατσάρει τις αγωνίες και τις ελπίδες μας, τότε δεν υπάρχει αμφιβολία ότι μας πλακώνει η απογοήτευση κι όταν οι διαψεύσεις διαδέχονται η μια την άλλη, μαύρη μαυρίλα πλάκωσε! Ας δεχτώ ότι οι διάφορες δημοσκοπικές έρευνες, που συνήθως γίνονται κατά παραγγελία και έως ένα βαθμό είναι κατασκευασμένες, αποτυπώνουν την πραγματικότητα. Φαίνεται ότι ο κόσμος έχει μείνει άναυδος με όλα όσα συμβαίνουν και περιμένει, ως ύστατη ελπίδα την απόδοση, την επανόρθωση, τον κολασμό. Και κολασμός δεν υπάρχει.

Δεν θέλω να πω ότι υπάρχουν ανάμεσά μας κάποιοι ύποπτοι μεταπράτες ιδεών που εκδικούνται την Ελλάδα για τα προσωπικά τους συμπλέγματα, ατυχήματα, πάθη… Θέλω όμως μια εξήγηση. Και δεν τη βρίσκω!

Έγραφε ο Άγγελος Τερζάκης [1966]: Αν τώρα αποκοιμηθούμε, τα πάντα χάθηκαν για πάντα. Δεν ξέρω αν έχουμε το δικαίωμα, απέναντι στους ερχόμενους καιρούς, να διαλύσουμε το κατάστημα. Μπορεί οι απόγονοί μας να βρουν πως έπρεπε να διατηρηθεί ωστόσο, πως άξιζε τον κόπο. Πως ήταν το μόνο αληθινά «δικό τους» μέσα σ’ αυτή τη φευγαλέα κι ακτήμονα ζωή…

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ;

Επειδή βαρέθηκα, κουράστηκα να γράφω για την πολιτική και βλέπω μερικές φορές τη ματαιότητα, λέω, άει στο διάολο, δεν πάτε... κατά διαόλου όλοι σας! Με όλα όσα συμβαίνουν στη νεοελληνική κοινωνία, αναρωτιέμαι αν θα προλάβει η γενιά μου ν' ανασάνει, να νιώσει γεμάτη από τις χαρές της ζωής ή θα φύγει βουτηγμένη στην αγωνία και στα αναπάντητα ερωτηματικά. Δεν μπορώ να κατανοήσω τη λογική όλων όσοι ασχολούνται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο με την πολιτική και τη δημοσιότητα! Σήμερα η πολιτική και όσοι οργανώνουν τις εκδηλώσεις για επικοινωνία, έχουν βρει τον τρόπο να κρατούν τις σχέσεις τους απείραχτες. Έχω την εντύπωση όμως ότι οι Έλληνες γυρεύουν τον εαυτό τους μέσα στο μωσαϊκό από χρώματα, φωνές, χαρακτήρες, ιδέες, ουρλιαχτά, σκοτωμούς, οικονομικά αλισβερίσια...

Διάβαζα τις προάλλες, για άλλη μια φορά, το "Ελεύθερο Πνεύμα" του Γιώργου Θεοτοκά. Ένα κείμενο -φωτιά για την εποχή του και μου άρεσε τότε που το ξεφύλλιζα για πρώτη φορά στο Α΄ ή στο Β΄ έτος της Νομικής. Μου έκανε εντύπωση ότι η ανησυχία ενός νέου ανθρώπου, που ήτανε 24-25 χρονώ όταν το έγραψε [δηλαδή, το 1928-29], που τον απασχολούσε η χειραφέτηση της μεταπολεμικής γενιάς, της καταπιεσμένης από τη ρουτίνα της πνευματικής ζωής της εποχής. Προσέξτε ότι το πρώτο από τα τέσσερα δοκίμια του "Ελεύθερου Πνεύματος" έχει τον τίτλο "Περίπατος στην Ευρώπη"! Αρχίζει έτσι:

Η Ευρώπη είναι σαν ένας κήπος που συγκεντρώνει τα πιο διαφορετικά λουλούδια, τα πιο αταίριαστα χρώματα. Κάθε φορά που περνούμε τα σύνορα μιας ευρωπαϊκής χώρας, αισθανόμαστε πως όλα αλλάζουν τριγύρω μας, όχι μόνο η γλώσσα και οι κοινωνικές συμβάσεις, μα κι ο αέρας που αναπνέουμε, κ' η ουσία της γης που πατούμε, κι ο χαραχτήρας των ανθρώπων που συναντούμε. Σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα αισθανόμαστε αμέσως μια ιδιαίτερη έκφραση, μοναδική και αμίμητη, μια ιδιαίτερη φυσιογνωμία, ζωντανή και αεικίνητη, δημιούργημα της φύσης, των αιώνων και της ιδιοφυΐας ενός λαού. [...] Η Ευρώπη είναι ένα σύμπλεγμα από άπειρες αντιθέσεις. Διαφορετικές και πολύ συχνά αντίθετες ψυχικές διαθέσεις γεννιούνται στο Βορρά και στη Μεσημβρία, στη Δύση και στην Ανατολή. Διαφορετικούς τρόπους του αισθάνεσθαι και του σκέπτεσθαι εκδηλώνουν οι Λατίνοι, οι Αγγλοσάξωνες, οι Γερμανοί, οι Σλαύοι. [...] Όπως ξέρετε υπάρχουν στην Ελλάδα πολλοί σχολαστικισμοί από όλα τα είδη κι όλες τις αποχρώσεις, ριζοσπαστικοί και συντηρητικοί, νεανικοί και γεροντικοί, μα βλοσυροί όλοι σα δικαστές κακουργοδικείου. Ένας από τους πιο στενούς σχολαστικισμούς μας είναι ο σχολαστικισμός των ανθρώπων που θέλουν να ανήκουν στη γερμανική σχολή, ή στη γαλλική, ή σε οποιαδήποτε άλλη τοπική σχολή. Σ' αυτήν την τάση των Ελλήνων διανοουμένων να υποδιαιρούνται σε τοπικές σχολές, νομίζω πως διακρίνω πολύ επαρχιωτισμό και αρκετό κομματισμό. [...] Αυτός ο σχολαστικισμός των τοπικών σχολών δείχνει καλά τη στενότητα των οριζόντων μας. Έχουμε διανοουμένους γερμανομανείς, γαλλομανείς, αγγλομανείς, μοσχοβίτες, όπως έχουμε και αγνούς εντοπίους διανοουμένους, προσκολλημένους στις στενά τοπικές παραδόσεις μας [προγονολατρεία, βυζαντινή παράδοση, δημοτικό τραγούδι], μα δεν έχουμε πολλούς αληθινούς Ευρωπαίους...

Άραγε, πόσο οι διαπιστώσεις αυτές του Θεοτοκά απέχουν από τη σημερινή πραγματικότητα; Βέβαια, η εποχή μας διαφέρει από την εποχή του Θεοτοκά. Μια εποχή που είχε βγει από έναν καταστρεπτικό Α΄ παγκόσμιο πόλεμο και η χώρα μας προσπαθούσε να σταθεί στα πόδια της. Είχε προηγηθεί η Μικρασιατική Καταστροφή και η ηττοπάθεια ήταν το καθημερινό ρούχο των Ελλήνων. Ωστόσο, οι νέοι άνθρωποι βλέπανε μπροστά. Θέλανε να ζήσει η πατρίδα τους, να επουλώσει τις πληγές, να ξεπεράσει τις τραυματικές εμπειρίες και να φτιάξει ένα καινούργιο κόσμο. Θέλω να δώσω ένα στίγμα της εποχής μας, να ιχνογραφήσω το χαρακτήρα της νεοελληνικής κοινωνίας, των ανθρώπων και των σχέσεών τους και δεν μπορώ. Γιατί κάθε μέρα, τα συμπεράσματά μου ανατρέπονται από την οδυνηρή πραγματικότητα.