Το σχολείο που ανοίγει παράθυρα στην κοινωνία

 Η εκπαίδευση αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν συνδέει τη γνώση με την κρίση, την προσωπική ευθύνη και τη δημοκρατική συνύπαρξη – προετοιμάζοντας ανθρώπους που μπορούν να κατανοούν τον κόσμο και να συμμετέχουν στη διαμόρφωσή του.

Ένας μαθητής μπορεί να γνωρίζει τους θεσμούς της δημοκρατίας και να δυσκολεύεται να ακούσει μια διαφορετική άποψη. Να περιγράφει τον κύκλο του νερού και να αδιαφορεί για το ρέμα που μολύνεται στη γειτονιά του. Να χειρίζεται με ευχέρεια το κινητό του, αλλά να μην μπορεί να διακρίνει μια τεκμηριωμένη πληροφορία από έναν παραπλανητικό ισχυρισμό. Η απόσταση ανάμεσα σε όσα διδάσκονται τα παιδιά και σε όσα μπορούν να κατανοήσουν, να κρίνουν και να εφαρμόσουν αποτελεί ένα από τα ουσιαστικότερα ζητήματα της εκπαίδευσης.

Το ερώτημα, επομένως, αφορά τον ίδιο τον προσανατολισμό του σχολείου: τι άνθρωπο επιδιώκει να διαμορφώσει; Έναν επιτυχημένο υποψήφιο εξετάσεων, έναν μελλοντικό εργαζόμενο ή έναν πολίτη με πνευματικά εφόδια, αυτονομία και αίσθηση ευθύνης; Οι στόχοι αυτοί μπορούν να συνυπάρχουν. Χρειάζεται, όμως, η καθημερινή εκπαιδευτική πράξη να τους υπηρετεί με κάποια ισορροπία.

Στην ελληνική πραγματικότητα, η αγωνία των εξετάσεων και της εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση συχνά περιορίζει τον ορίζοντα της σχολικής ζωής. Η χρησιμότητα ενός μαθήματος μετριέται με βάση το αν εξετάζεται, μια απορία θεωρείται καθυστέρηση στην κάλυψη της ύλης και η επιτυχία αποτυπώνεται κυρίως στον βαθμό. Μέσα σε αυτή την πίεση, η χαρά της ανακάλυψης, η συνεργασία και ο στοχασμός κινδυνεύουν να αντιμετωπιστούν ως πολυτέλειες.

Η γνώση ως προϋπόθεση της ελευθερίας

Η κριτική στη «στείρα γνώση» χρειάζεται προσοχή. Η γνώση αποτελεί απαραίτητη βάση για την ελεύθερη σκέψη. Χωρίς ιστορική παιδεία, ο δημόσιος λόγος παραδίδεται ευκολότερα στους μύθους. Χωρίς γλωσσική επάρκεια, περιορίζεται η δυνατότητα κατανόησης και έκφρασης. Χωρίς μαθηματική και επιστημονική συγκρότηση, δυσκολεύει η αξιολόγηση στοιχείων που επηρεάζουν την καθημερινή ζωή.

Στείρα γίνεται η γνώση όταν αποσυνδέεται από τα ερωτήματα που της δίνουν νόημα. Όταν ο μαθητής απομνημονεύει μια απάντηση χωρίς να αντιλαμβάνεται το πρόβλημα στο οποίο απαντά. Όταν μαθαίνει να αναπαράγει διατυπώσεις, αλλά δεν ενθαρρύνεται να ζητήσει αποδείξεις, να συγκρίνει ερμηνείες ή να αναγνωρίσει ένα λάθος – ακόμη και δικό του.

Ένα σχολείο με ουσιαστική σχέση με την κοινωνία μπορεί να δείξει πώς τα μαθηματικά βοηθούν στην ανάγνωση ενός οικογενειακού προϋπολογισμού, πώς η ιστορία φωτίζει μια δημόσια αντιπαράθεση, πώς η λογοτεχνία διευρύνει την κατανόηση της ανθρώπινης εμπειρίας. Έτσι, η διδακτέα ύλη αποκτά βάθος και η μάθηση λόγο ύπαρξης πέρα από την επόμενη εξέταση.

Η δημοκρατία στην καθημερινότητα της τάξης

Η διαμόρφωση ενεργών πολιτών αρχίζει από τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η σχολική κοινότητα. Τα παιδιά αντιλαμβάνονται γρήγορα την απόσταση ανάμεσα στις διακηρύξεις και στις συμπεριφορές. Όταν διδάσκονται τον σεβασμό, αλλά υφίστανται ταπείνωση, το πραγματικό μάθημα είναι η αυθαιρεσία. Όταν καλούνται να εκφράζονται, αλλά κάθε διαφωνία αντιμετωπίζεται ως απειθαρχία, μαθαίνουν να σωπαίνουν ή να αντιδρούν χωρίς διάλογο.

Η δημοκρατική αγωγή απαιτεί σαφείς κανόνες, δίκαιη εφαρμογή τους και δυνατότητα αιτιολόγησης των αποφάσεων. Ο εκπαιδευτικός διατηρεί την ευθύνη της τάξης και θέτει όρια. Ταυτόχρονα, δίνει χώρο στην ερώτηση, εξηγεί και αναγνωρίζει ότι η αξιοπρέπεια του μαθητή είναι αδιαπραγμάτευτη.

Τα μαθητικά συμβούλια μπορούν να αποτελέσουν πεδίο πραγματικής μάθησης, εφόσον έχουν συγκεκριμένο αντικείμενο: να συζητούν προβλήματα, να καταθέτουν εφαρμόσιμες προτάσεις, να αναλαμβάνουν ευθύνες και να λογοδοτούν για τις επιλογές τους. Εκεί καλλιεργείται η κατανόηση ότι η συμμετοχή συνεπάγεται και δουλειά, ότι ο συμβιβασμός μπορεί να είναι έντιμος και ότι η διαφωνία δεν καταργεί την υποχρέωση συνύπαρξης.

Η γειτονιά ως πεδίο μάθησης

Η σύνδεση του σχολείου με την κοινωνία αποκτά περιεχόμενο μέσα από συγκεκριμένες δραστηριότητες. Μια τάξη μπορεί να μελετήσει την προσβασιμότητα των δρόμων γύρω από το σχολείο, να καταγράψει εμπόδια για ανθρώπους με αναπηρία και να παρουσιάσει τεκμηριωμένες προτάσεις στον δήμο. Μπορεί να δημιουργήσει ένα αρχείο προφορικής ιστορίας, συνομιλώντας με ηλικιωμένους κατοίκους, ή να ερευνήσει την ιστορία ενός εγκαταλειμμένου κτιρίου.

Μια σχολική εφημερίδα μπορεί να γίνει εργαστήριο δημοσιογραφικής ευθύνης: οι μαθητές να αναζητήσουν πηγές, να διασταυρώσουν πληροφορίες, να ξεχωρίσουν το γεγονός από το σχόλιο και να δημοσιεύσουν μια διόρθωση όταν σφάλλουν. Μια θεατρική παράσταση μπορεί να ανοίξει συζήτηση για τον αποκλεισμό, την εργασία ή τη μοναξιά, δίνοντας χώρο και σε παιδιά που δυσκολεύονται να εκφραστούν με τους συμβατικούς όρους της τάξης.

Η αξία αυτών των δράσεων εξαρτάται από την προετοιμασία και τη συνέχεια. Μια επίσκεψη ή μια φωτογραφία για την ιστοσελίδα του σχολείου προσφέρει λίγα, αν δεν συνοδεύεται από ερωτήματα, έρευνα και αποτίμηση. Η ουσιαστική εμπειρία αφήνει πίσω της κάτι που οι μαθητές κατάλαβαν καλύτερα και κάτι για το οποίο μπορούν πλέον να μιλήσουν με μεγαλύτερη ευθύνη.

Πολίτες με κρίση μέσα στον ψηφιακό θόρυβο

Ιδιαίτερη θέση σε αυτή την προσπάθεια έχει η παιδεία της πληροφορίας. Τα παιδιά μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον αδιάκοπης ροής εικόνων, ειδήσεων και απόψεων. Η εξοικείωση με τις συσκευές δεν εξασφαλίζει κατανόηση του τρόπου με τον οποίο παράγεται και διακινείται το περιεχόμενο.

Το σχολείο χρειάζεται να καλλιεργεί σταθερές συνήθειες ελέγχου: ποιος διατυπώνει έναν ισχυρισμό; Σε ποια στοιχεία στηρίζεται; Ποια πληροφορία λείπει; Ο τίτλος ανταποκρίνεται στο περιεχόμενο; Μήπως μια εικόνα χρησιμοποιείται έξω από το αρχικό της πλαίσιο;

Αντίστοιχα, η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης θέτει ένα ουσιαστικό παιδαγωγικό ερώτημα: πώς θα αξιοποιείται ένα εργαλείο χωρίς να υποκαθιστά την προσωπική προσπάθεια κατανόησης; Ο μαθητής χρειάζεται να μπορεί να ελέγχει μια απάντηση, να εντοπίζει ασυνέπειες και να εξηγεί με δικά του λόγια όσα υποτίθεται ότι έμαθε.

Συμμετοχή με ανεξαρτησία σκέψης

Ένα σχολείο ανοιχτό στα κοινωνικά ζητήματα οφείλει να προστατεύει την ελευθερία της κρίσης. Η συζήτηση για τη φτώχεια, το περιβάλλον, τις διακρίσεις ή τα δικαιώματα χρειάζεται στοιχεία, διαφορετικές τεκμηριωμένες προσεγγίσεις και σαφή διάκριση ανάμεσα στην έρευνα και στην προσωπική πεποίθηση.

Ο εκπαιδευτικός έχει απόψεις, όπως κάθε πολίτης. Η παιδαγωγική του ευθύνη, όμως, επιβάλλει να μην αξιοποιεί τη θέση του για να απαιτεί συμφωνία. Το ζητούμενο είναι ο μαθητής να συγκροτεί επιχειρήματα και να μπορεί να αναθεωρεί όταν τα δεδομένα το απαιτούν.

Ενεργός πολίτης είναι και εκείνος που διεκδικεί και εκείνος που προτείνει, συνεργάζεται, ελέγχει την εξουσία ή φροντίζει έναν κοινόχρηστο χώρο. Η κοινωνική ευθύνη περιλαμβάνει την υπεράσπιση δικαιωμάτων, αλλά και την αναγνώριση υποχρεώσεων. Περιλαμβάνει ακόμη το θάρρος να αντισταθεί κανείς στην πίεση της δικής του ομάδας όταν θεωρεί ότι αυτή αδικεί.

Η ευθύνη δεν χωρά μόνο στην έδρα

Για να υπηρετήσει αυτούς τους στόχους, το σχολείο χρειάζεται χρόνο, επαρκή στελέχωση, κατάλληλους χώρους, βιβλιοθήκες και ουσιαστική υποστήριξη των εκπαιδευτικών. Η απαίτηση για δημιουργικότητα δύσκολα ευδοκιμεί όταν κάθε πρωτοβουλία προστίθεται σε έναν ήδη ασφυκτικό φόρτο εργασίας.

Χρειάζεται επίσης συνεργασία με τις οικογένειες, χωρίς αλληλομετάθεση ευθυνών. Οι γονείς επηρεάζουν καθοριστικά τη στάση των παιδιών απέναντι στη γνώση, στους κανόνες και στους άλλους ανθρώπους. Η πολιτεία, από την πλευρά της, οφείλει να δίνει συνέχεια στην εκπαιδευτική προσπάθεια και να αξιολογεί τις παρεμβάσεις της με βάση το αποτέλεσμα για τους μαθητές.

Ιδιαίτερη μέριμνα απαιτείται ώστε οι ευκαιρίες συμμετοχής να φτάνουν σε όλα τα παιδιά. Δραστηριότητες που προϋποθέτουν χρήματα, μετακινήσεις ή εκτεταμένη βοήθεια από το σπίτι μπορούν να διευρύνουν τις ανισότητες. Ένα δημόσιο σχολείο συνδεδεμένο με την κοινωνία οφείλει πρώτα να βλέπει ποιοι μαθητές μένουν έξω από την ίδια τη σχολική ζωή.

Το αποτύπωμα της εκπαίδευσης φαίνεται χρόνια αργότερα: στον άνθρωπο που ελέγχει μια πληροφορία πριν τη διαδώσει, που ακούει πριν καταδικάσει, που αναγνωρίζει την αδικία ακόμη και όταν δεν τον αφορά προσωπικά. Στον άνθρωπο που διαθέτει γνώσεις και μπορεί να τις χρησιμοποιήσει με σκέψη και ευθύνη. Εκεί αποκτά το σχολείο τη βαθύτερη κοινωνική του σημασία: όταν όσα μαθαίνονται στην τάξη γίνονται εφόδια για μια πιο συνειδητή κοινή ζωή.

https://www.timesnews.gr/to-scholeio-poy-anoigei-parathyra-stin-koinonia/

Η διαφθορά ανάμεσα στην εξουσία και την κοινωνία

Οι κυβερνητικές ευθύνες, οι ατομικές επιλογές και οι κοινωνικές ανοχές που επιτρέπουν στο ιδιωτικό συμφέρον να υπονομεύει το κοινό καλό.

Κάθε αποκάλυψη διαφθοράς προκαλεί δικαιολογημένη αγανάκτηση. Η δημόσια συζήτηση στρέφεται στους κυβερνώντες: τι γνώριζαν, ποιον διόρισαν, τι ανέχθηκαν, ποιους έλεγξαν και ποιους ενδεχομένως προστάτευσαν. Αυτά τα ερωτήματα είναι αναγκαία. Η πολιτική εξουσία διαχειρίζεται δημόσιους πόρους και διαθέτει την αρμοδιότητα να οργανώνει τους ελέγχους. Ωστόσο, η ερμηνεία της διαφθοράς αποκλειστικά ως προϊόντος μιας κυβέρνησης αφήνει ανεξήγητη την επιβίωσή της μέσα στον χρόνο, συχνά υπό διαφορετικές πολιτικές ηγεσίες.

Χρειάζεται επομένως να εξετάσουμε μαζί τον άνθρωπο, την κοινωνία και τους θεσμούς. Με μία απαραίτητη διάκριση: η διεύρυνση της ευθύνης δεν σημαίνει εξίσωση των ευθυνών. Άλλη ισχύ έχει ένας πολίτης και άλλη ένας υπουργός. Άλλη δυνατότητα παρέμβασης ένας υπάλληλος και άλλη εκείνος που διοικεί έναν οργανισμό.

Η διαφθορά έχει πολλούς συμμετέχοντες, αλλά οι ευθύνες τους είναι συγκεκριμένες και άνισες.

Ο άνθρωπος διαθέτει την ικανότητα της αλληλεγγύης, της αυτοθυσίας και της δικαιοσύνης. Διαθέτει επίσης την επιθυμία του πλουτισμού, την ανάγκη επιβολής, τον φόβο της απώλειας και την τάση να ευνοεί τον εαυτό του και τους οικείους του. Αυτές οι δυνατότητες συνυπάρχουν. Η ηθική συμπεριφορά προϋποθέτει επιλογές, όρια και συχνά την αποδοχή ενός προσωπικού κόστους.

Η παραδοχή αυτή, όμως, δεν επιτρέπει να αντιμετωπίζουμε τη διαφθορά ως φυσικό νόμο. Η ανθρώπινη ιδιοτέλεια εξηγεί την ύπαρξη του πειρασμού· δεν αρκεί για να εξηγήσει γιατί σε ορισμένα περιβάλλοντα η κατάχρηση συναντά εμπόδια, ενώ σε άλλα βρίσκει συνεργούς και προστασία. Εκεί αρχίζει η σημασία της κοινωνικής οργάνωσης.

Ένας θεσμός δοκιμάζεται ακριβώς όταν ο άνθρωπος που τον υπηρετεί δεν είναι ενάρετος. Η δημόσια διοίκηση δεν μπορεί να στηρίζεται στην ελπίδα ότι όλοι οι επικεφαλής, οι υπάλληλοι και οι συναλλασσόμενοι θα ενεργούν πάντοτε ευσυνείδητα. Οφείλει να διαθέτει διαδικασίες που περιορίζουν την αυθαιρεσία, αποκαλύπτουν τις παραβιάσεις και επιτρέπουν την απόδοση ευθυνών.

Η διαφθορά, άλλωστε, δεν περιορίζεται στον χρηματισμό. Στον πυρήνα της βρίσκεται η κατάχρηση μιας εμπιστευμένης θέσης για ιδιωτικό όφελος. Αυτό μπορεί να είναι χρήμα, επαγγελματική εύνοια, οικογενειακή εξυπηρέτηση, κομματικό πλεονέκτημα ή προστασία από τον έλεγχο. Δεν συνιστά κάθε εξυπηρέτηση διαφθορά ούτε κάθε διοικητική αποτυχία σκάνδαλο. Όταν όμως κάποιος παρακάμπτει τους κοινούς κανόνες αξιοποιώντας τη θέση του, το ζήτημα υπερβαίνει την προσωπική του ηθική: θίγει τα δικαιώματα των άλλων.

Εδώ συναντούμε μια δύσκολη πλευρά της κοινωνικής συμπεριφοράς. Είναι δυνατόν να καταδικάζουμε τη διαφθορά ως γενικό φαινόμενο και ταυτόχρονα να δικαιολογούμε μια προνομιακή μεταχείριση όταν αφορά εμάς. Ο διορισμός του άλλου είναι σκάνδαλο· η δική μας παρέμβαση γίνεται «μια βοήθεια στο παιδί». Η παράκαμψη της σειράς προκαλεί αγανάκτηση, μέχρι να βρεθεί κάποιος γνωστός που μπορεί να επισπεύσει τη δική μας υπόθεση.

Αυτή η επιλεκτική ηθική προσφέρει έδαφος στις πελατειακές σχέσεις. Το πρόβλημα αρχίζει όταν το δικαίωμα αντιμετωπίζεται ως χάρη και η δημόσια υπηρεσία ως προσωπική διαμεσολάβηση. Ο πολίτης αισθάνεται υποχρέωση απέναντι σε εκείνον που τον «εξυπηρέτησε», ακόμη κι αν απλώς του εξασφάλισε κάτι που δικαιούνταν. Έτσι, η ισότητα απέναντι στους κανόνες υποχωρεί μπροστά στη δύναμη της γνωριμίας.

Θα ήταν, ωστόσο, άδικο να αποδώσουμε σε όλους τους πολίτες την ίδια ελευθερία επιλογής. Ο άνθρωπος που αντιμετωπίζει εκβιασμό για να αποκτήσει πρόσβαση σε μια αναγκαία υπηρεσία βρίσκεται σε διαφορετική θέση από εκείνον που οργανώνει μια συναλλαγή για να αποκλείσει ανταγωνιστές ή να ιδιοποιηθεί δημόσιο χρήμα. Η ανάγκη, η εξάρτηση και ο φόβος πρέπει να λαμβάνονται υπόψη. Η κοινωνική ανάλυση απαιτεί να ξεχωρίζουμε τον ωφελούμενο, τον οργανωτή, τον εκβιαζόμενο και τον ζημιωμένο.

Γι’ αυτό και η φράση «όλοι φταίμε» έχει περιορισμένη εξηγητική αξία. Μπορεί να ενθαρρύνει την αυτοκριτική, αλλά εύκολα καταλήγει σε συλλογική ενοχοποίηση που απαλλάσσει τους συγκεκριμένους υπευθύνους. Υπάρχουν πολίτες και δημόσιοι λειτουργοί που αρνούνται να συμμετάσχουν, καταγγέλλουν παρατυπίες ή πληρώνουν το κόστος της εντιμότητάς τους. Η εξίσωση όλων ακυρώνει και τη δική τους στάση.

Η κυβέρνηση, από την πλευρά της, έχει αυξημένη ευθύνη επειδή διαθέτει αυξημένη εξουσία. Δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι κανείς δεν θα παρανομήσει. Μπορεί και οφείλει, όμως, να οργανώνει αξιόπιστη εποπτεία, να επιλέγει διοικήσεις με κριτήρια επάρκειας, να διασφαλίζει τους ελεγκτικούς μηχανισμούς και να διευκολύνει τη διερεύνηση ακόμη και όταν αυτή έχει πολιτικό κόστος.

Η πολιτική ευθύνη επίσης δεν ταυτίζεται με την ποινική. Η προσωπική ενοχή χρειάζεται αποδείξεις και δικαστική κρίση. Η αξιολόγηση μιας διοίκησης αφορά επιπλέον το αν αγνόησε προειδοποιήσεις, διατήρησε ανεπαρκείς ελέγχους ή επέτρεψε συγκρούσεις συμφερόντων. Η επίκληση της διαχρονικότητας ενός προβλήματος εξηγεί το βάθος του· δεν απαντά στο ερώτημα τι έκανε η εκάστοτε ηγεσία για να το περιορίσει.

Τα πρόσφατα στοιχεία του ΟΟΣΑ για την Ελλάδα αποτυπώνουν πόσο σημαντική είναι η απόσταση μεταξύ κανόνων και εφαρμογής. Στην αξιολόγηση του 2026, η χώρα καλύπτει το 100% των κριτηρίων του οργανισμού για τις ρυθμίσεις σύγκρουσης συμφερόντων, αλλά το 33% των αντίστοιχων κριτηρίων στην πράξη. Πρόκειται για δείκτες του πλαισίου ακεραιότητας, όχι για ποσοστά διαφθοράς. Στην ίδια αξιολόγηση καταγράφονται καλύτερες επιδόσεις σε άλλους τομείς, όπως η παρακολούθηση της στρατηγικής κατά της διαφθοράς. Η εικόνα, επομένως, χρειάζεται ακρίβεια και αποφυγή ισοπεδωτικών συμπερασμάτων.

Η ύπαρξη νόμων αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση. Η ουσιαστική δοκιμασία βρίσκεται στην εφαρμογή τους όταν ελέγχεται κάποιος ισχυρός, χρήσιμος ή πολιτικά οικείος.

Σημαντικό ρόλο παίζει και η στάση των κομμάτων, των επιχειρήσεων και των μέσων ενημέρωσης. Η διαφθορά μπορεί να οργανωθεί μέσα από συναλλαγές δημόσιων και ιδιωτικών παραγόντων. Ο επιχειρηματίας που επιδιώκει προνομιακή πρόσβαση έχει δική του ευθύνη. Το κόμμα που καταγγέλλει τις πρακτικές των αντιπάλων του και ανέχεται τις ίδιες πρακτικές στους δικούς του ανθρώπους αποδυναμώνει την αξιοπιστία του ελέγχου. Η δημοσιογραφία που επιλέγει τι θα ερευνήσει ανάλογα με τις εξαρτήσεις της περιορίζει τη δυνατότητα των πολιτών να γνωρίζουν.

Παράλληλα, η αποκάλυψη μιας υπόθεσης δεν ισοδυναμεί από μόνη της με απόδειξη γενικευμένης επιδείνωσης. Μπορεί να φανερώνει και αποτελεσματικότερη έρευνα. Η αξιολόγηση χρειάζεται να εξετάζει τόσο τις παραβάσεις όσο και την αντίδραση των θεσμών: εντοπίζονται εγκαίρως; Διερευνώνται ανεξάρτητα; Υπάρχουν συνέπειες; Διορθώνονται οι αδυναμίες που τις επέτρεψαν;

Η κοινωνική ζημιά, πάντως, υπερβαίνει το οικονομικό κόστος κάθε υπόθεσης. Όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι οι κανόνες εφαρμόζονται επιλεκτικά, η εντιμότητα αρχίζει να μοιάζει μειονέκτημα. Ο συνεπής αισθάνεται ότι ανταγωνίζεται με άνισους όρους. Ο νέος μπορεί να συμπεράνει ότι η προσπάθεια αξίζει λιγότερο από τη διασύνδεση. Και η απογοήτευση μετατρέπεται σε άλλοθι: «Αφού έτσι λειτουργούν όλα, γιατί να τηρήσω εγώ τους κανόνες;».

Αυτός ο κυνισμός είναι ιδιαίτερα επικίνδυνος. Το «όλοι ίδιοι είναι» καταργεί τη διάκριση ανάμεσα σε εκείνον που καταχράται την εξουσία και σε εκείνον που αντιστέκεται. Τελικά, προσφέρει στους πρώτους ένα περιβάλλον χαμηλών απαιτήσεων.

Η αντιμετώπιση απαιτεί να προστατεύεται στην πράξη η έντιμη συμπεριφορά. Σαφείς διαδικασίες και εύλογοι χρόνοι εξυπηρέτησης, ώστε ο πολίτης να μη χρειάζεται μεσάζοντα. Έλεγχοι με προσωπικό, τεχνογνωσία και ανεξαρτησία. Διαφάνεια στις αποφάσεις και στις δημόσιες δαπάνες. Προστασία όσων αναφέρουν παρατυπίες. Έγκαιρη και δίκαιη διερεύνηση, με σεβασμό στα δικαιώματα των ελεγχόμενων. Και συνέπειες που εφαρμόζονται ανεξάρτητα από πολιτική ή οικονομική ισχύ.

Ταυτόχρονα, χρειάζεται μια κοινωνική μετατόπιση: να αναγνωρίζουμε ότι η μικρή προσωπική εξαίρεση έχει συχνά έναν αθέατο ζημιωμένο. Κάποιον που περίμενε στη σειρά, πληρούσε τα κριτήρια ή εργάστηκε χωρίς πρόσβαση σε γνωριμίες.

Η ανθρώπινη ατέλεια καθιστά τους θεσμούς απαραίτητους. Η κοινωνική ανοχή καθιστά την αυτοκριτική αναγκαία. Και η ισχύς της εξουσίας καθιστά τη λογοδοσία αδιαπραγμάτευτη. Η διαφθορά περιορίζεται όταν ο πολίτης μπορεί να ασκήσει το δικαίωμά του χωρίς να ζητήσει χάρη και όταν εκείνος που παραβιάζει τους κανόνες γνωρίζει ότι η θέση του δεν θα τον προστατεύσει.

https://www.timesnews.gr/i-diafthora-anamesa-stin-exoysia-kai-tin-koinonia/

Σχολείο, φροντιστήρια και η ευθύνη που δεν μπορεί να μετατίθεται

 Η εξάρτηση των οικογενειών από την ιδιωτική εκπαιδευτική υποστήριξη απαιτεί έλεγχο της διδασκαλίας, αντιμετώπιση των συγκρούσεων συμφερόντων και ουσιαστική λογοδοσία της πολιτείας.

 

Κάθε φορά που οι εκπαιδευτικοί κατεβαίνουν στους δρόμους, επανέρχεται ένα εύλογο ερώτημα: τι συμβαίνει μέσα στις σχολικές αίθουσες; Οι διεκδικήσεις για καλύτερες αποδοχές, επαρκή στελέχωση και αξιοπρεπείς υποδομές δικαιούνται να εξετάζονται σοβαρά. Όμως εξίσου σοβαρά πρέπει να αντιμετωπίζεται η αγωνία των οικογενειών που χρηματοδοτούν τη δημόσια εκπαίδευση μέσω της φορολογίας και στη συνέχεια πληρώνουν ξανά για φροντιστήρια και ιδιαίτερα.

Γιατί ένας μαθητής χρειάζεται το απόγευμα να διδαχθεί όσα υποτίθεται ότι διδάχθηκε το πρωί; Γιατί η ουσιαστική κατανόηση ενός μαθήματος καταλήγει συχνά να προϋποθέτει πρόσθετη οικογενειακή δαπάνη; Πρόκειται για ερωτήματα που δεν μπορούν να απορρίπτονται ως εχθρικά προς τους εκπαιδευτικούς. Αφορούν τον ίδιο τον σκοπό του δημόσιου σχολείου.

Η γενική επίκληση των αδυναμιών του συστήματος δεν επαρκεί ως απάντηση. Ο εκπαιδευτικός έχει συγκεκριμένη επαγγελματική ευθύνη: να προετοιμάζεται, να εξηγεί με σαφήνεια, να διορθώνει εργασίες, να εντοπίζει κενά και να προσαρμόζει, όσο είναι εφικτό, τη διδασκαλία στις ανάγκες της τάξης. Η παρουσία στην αίθουσα και η τυπική κάλυψη της ύλης δεν αποτελούν από μόνες τους απόδειξη επαρκούς διδασκαλίας.

Υπάρχουν, ασφαλώς, εκπαιδευτικοί που εργάζονται με συνέπεια, επινοητικότητα και προσωπική προσφορά, συχνά μέσα σε δύσκολες συνθήκες. Η αναγνώριση της δουλειάς τους επιβάλλει να διακρίνονται από εκείνους που αρκούνται στη διεκπεραίωση ή αδιαφορούν. Η συλλογική απαξίωση αδικεί τους πρώτους. Η συλλογική προστασία από κάθε κριτική ευνοεί τους δεύτερους.

Στο σημείο αυτό βρίσκεται και μια από τις πιο ευαίσθητες πλευρές του προβλήματος: τα αμειβόμενα ιδιαίτερα μαθήματα από δημόσιους εκπαιδευτικούς. Η αναφορά στη νομική απαγόρευση διδασκαλίας σε φροντιστήρια δεν εξαντλεί τη συζήτηση. Το “ιδιαίτερο” στο σπίτι αποτελεί διαφορετικό πεδίο, που δεν μπορεί να μένει έξω από τον έλεγχο και τη δημόσια κριτική.

Όταν ένας εκπαιδευτικός παραδίδει αμειβόμενα μαθήματα σε μαθητές τους οποίους διδάσκει ή βαθμολογεί στο δημόσιο σχολείο, δημιουργείται σοβαρή σύγκρουση συμφερόντων. Ο γονιός μπορεί να αισθάνεται ότι η άρνησή του θα επηρεάσει τη μεταχείριση του παιδιού. Ο μαθητής μπορεί να πιστεύει ότι η πρόσβαση στην καλύτερη εξήγηση ή στην ευνοϊκότερη αξιολόγηση περνά μέσα από μια ιδιωτική πληρωμή. Ακόμη και χωρίς ρητή πίεση, η σχέση εξάρτησης επιβαρύνει τη σχολική διαδικασία.

Εάν, μάλιστα, ένας εκπαιδευτικός διδάσκει πλημμελώς στο σχολείο και επιφυλάσσει την ουσιαστική δουλειά για το αμειβόμενο μάθημα, η ευθύνη του είναι άμεση και προσωπική. Μεταφέρει μέρος της δημόσιας υποχρέωσής του σε ιδιωτική συναλλαγή. Καμία αναφορά στους χαμηλούς μισθούς ή στις αστοχίες του υπουργείου δεν δικαιολογεί μια τέτοια συμπεριφορά. Και όπου υπάρχουν τεκμηριωμένες καταγγελίες, η εκπαιδευτική διοίκηση οφείλει να τις ερευνά και να επιβάλλει τις προβλεπόμενες συνέπειες.

Από αυτό, ωστόσο, μέχρι τον ισχυρισμό ότι οι εκπαιδευτικοί δημιουργούν συνολικά την ανάγκη για φροντιστήρια υπάρχει μεγάλη απόσταση. Για να αποδοθεί σε μια πρακτική η κύρια ευθύνη για ένα τόσο εκτεταμένο φαινόμενο, απαιτούνται στοιχεία για τη συχνότητα και την επίδρασή της. Η αναγκαία αυστηρότητα απέναντι σε συγκεκριμένες συμπεριφορές δεν δικαιολογεί τη συλλογική ενοχοποίηση ενός κλάδου.

Η εξάπλωση της ιδιωτικής εκπαιδευτικής υποστήριξης συνδέεται επίσης με τον ανταγωνισμό για την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Στις Πανελλαδικές ο υποψήφιος διεκδικεί συγκεκριμένες θέσεις απέναντι σε άλλους υποψηφίους. Ακόμη και ένας μαθητής με επαρκή σχολική προετοιμασία μπορεί να αναζητήσει πρόσθετη εξάσκηση, θεωρώντας ότι έτσι θα αποκτήσει συγκριτικό πλεονέκτημα. Ο ΟΟΣΑ συνδέει τον εξετασιοκεντρικό προσανατολισμό της ελληνικής εκπαίδευσης με την ευρεία χρήση εξωσχολικής υποστήριξης.

Έτσι μπορεί να δημιουργείται ένας κύκλος οικογενειακής ανασφάλειας: αφού οι υπόλοιποι προετοιμάζονται επιπλέον, η αποχή από το φροντιστήριο αντιμετωπίζεται ως κίνδυνος. Η εγγραφή ενός παιδιού σε αυτό δεν αποδεικνύει αυτομάτως την ανεπάρκεια του σχολικού καθηγητή του. Ούτε η εμπορική επιτυχία ενός φροντιστηρίου αποτελεί από μόνη της πιστοποίηση παιδαγωγικής ποιότητας.

Το φροντιστήριο μπορεί, επιπλέον, να συγκεντρώνει τη δουλειά του σε συγκεκριμένα εξεταζόμενα μαθήματα, επαναλήψεις και τεχνικές επίλυσης ασκήσεων. Το σχολείο έχει ευρύτερη μορφωτική αποστολή και οφείλει να ανταποκρίνεται σε διαφορετικές μαθησιακές ανάγκες. Αυτή η διαφορά εξηγεί μέρος της λειτουργίας των δύο θεσμών. Δεν δικαιολογεί, όμως, ένα σχολείο που αφήνει βασικά κενά και θεωρεί αυτονόητο ότι θα καλυφθούν με έξοδα των γονιών.

Η κυβερνητική ευθύνη, επομένως, δεν περιορίζεται στα κτίρια και στον αριθμό των εκπαιδευτικών. Η πολιτεία καθορίζει την ύλη, τα βιβλία, τον διδακτικό χρόνο, τις εξετάσεις, την επιμόρφωση και την υποστήριξη των μαθητών που δυσκολεύονται. Καθορίζει επίσης εάν η αξιολόγηση θα αποτελεί ουσιαστικό εργαλείο βελτίωσης και λογοδοσίας ή μια γραφειοκρατική διαδικασία χωρίς αποτέλεσμα.

Η αξιολόγηση χρειάζεται να εξετάζει την πραγματική εκπαιδευτική δουλειά, με συνεκτίμηση των συνθηκών κάθε τάξης. Οι βαθμοί των μαθητών δεν αρκούν ως μοναδικό κριτήριο, αφού επηρεάζονται και από την οικογενειακή υποστήριξη, τις προηγούμενες γνώσεις και την εξωσχολική προετοιμασία. Χρειάζονται παιδαγωγική υποστήριξη, δυνατότητες βελτίωσης και ουσιαστική αντιμετώπιση της επίμονης αμέλειας.

Με τα ίδια κριτήρια πρέπει να κρίνονται και οι κινητοποιήσεις. Η ετήσια επανάληψή τους δεν τις καθιστά αυτομάτως αδικαιολόγητες. Τα αιτήματά τους, όμως, δεν εξαιρούνται από τον δημόσιο έλεγχο. Οι συνδικαλιστικοί φορείς οφείλουν να μιλούν τόσο για τις συνθήκες εργασίας όσο και για την ποιότητα της διδασκαλίας, την επαγγελματική ευθύνη και την προστασία των μαθητών από συγκρούσεις συμφερόντων.

Το ουσιαστικό ζητούμενο είναι ένα δημόσιο σχολείο στο οποίο η οικογένεια θα μπορεί να στηριχθεί. Ένα σχολείο που θα προσφέρει επαρκή μάθηση και αξιόπιστη προετοιμασία, ώστε η πρόσθετη ιδιωτική βοήθεια να αποτελεί επιλογή και να μη βιώνεται ως αναγκαστική δαπάνη. Για την απόσταση από αυτόν τον στόχο χρειάζεται συγκεκριμένη λογοδοσία: της πολιτικής ηγεσίας για τον σχεδιασμό, της διοίκησης για τη λειτουργία και τον έλεγχο, του εκπαιδευτικού για τη δουλειά μέσα στην τάξη. Το παιδί που δεν έχει χρήματα για ιδιαίτερα δικαιούται να βρίσκει στο σχολείο όσα του έχουν υποσχεθεί.

https://www.timesnews.gr/scholeio-frontistiria-kai-i-eythyni-poy-den-mporei-na-metatithetai/

Η Ευρώπη σε αναβρασμό: κοινές αγωνίες, διαφορετικές ευθύνες

Από τη στέγαση και την ακρίβεια έως την υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών, οι κινητοποιήσεις αποκαλύπτουν εθνικά αδιέξοδα και ευρωπαϊκές αδυναμίες. Πού αναλογεί η ευθύνη των κυβερνήσεων και πού των θεσμών της ΕΕ.

Οι κινητοποιήσεις στην Ευρώπη έχουν κοινό κοινωνικό υπόβαθρο, αλλά διαφορετικές εθνικές αιτίες. Επομένως, ούτε η εξήγηση «για όλα ευθύνονται οι Βρυξέλλες» ούτε η αντίθετη, «είναι αποκλειστικά εσωτερικό ζήτημα κάθε χώρας», επαρκεί. Η ευθύνη πρέπει να εξετάζεται ανά συγκεκριμένη απόφαση: ποιος την έλαβε, ποιες εναλλακτικές είχε και ποιοι επιβαρύνθηκαν από αυτήν.

Χρειάζεται, επίσης, μια αρχική διάκριση: οι διαδηλώσεις, οι απεργίες και οι καταλήψεις δεν ταυτίζονται με τις ταραχές. Στο σημερινό κύμα συνυπάρχουν μαζικές ειρηνικές κινητοποιήσεις και βίαια επεισόδια. Αν τα αντιμετωπίσουμε όλα ως ένα ενιαίο φαινόμενο, χάνουμε τόσο τα κοινωνικά αιτήματα όσο και τις συγκεκριμένες ευθύνες για τη βία. Οι πρόσφατες ανταποκρίσεις περιγράφουν διαφορετικές κινητοποιήσεις, με κοινές ανησυχίες γύρω από την εκπαίδευση, τη στέγαση και την οικονομική ανασφάλεια.

Τι διαφοροποιεί τις χώρες

Η ουσιαστική διαφορά βρίσκεται στην αφετηρία της διαμαρτυρίας, στη σύνθεση των συμμετεχόντων και στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι εθνικοί θεσμοί.

Γαλλία: Προβλήματα στα σχολεία και ελλείψεις προσωπικού, με διεύρυνση της διαμαρτυρίας προς το κόστος ζωής και τις δημόσιες υπηρεσίες.

Βέλγιο: Αντίθεση σε δημοσιονομικά μέτρα και περικοπές, παράλληλα με εκπαιδευτικές κινητοποιήσεις.

Ισπανία και Πορτογαλία: Ιδιαίτερα έντονο στεγαστικό πρόβλημα και δυσκολία πρόσβασης σε προσιτή κατοικία.

Ιταλία: Συνάντηση εκπαιδευτικών αιτημάτων με δυσαρέσκεια για την ακρίβεια και τις κυβερνητικές προτεραιότητες.

Αλβανία: Εκπαιδευτικά και οικονομικά αιτήματα που συνδέονται με ευρύτερη αμφισβήτηση της διακυβέρνησης.

Ελλάδα: Πίεση από την ακρίβεια και το κόστος στέγασης, χαμηλή αγοραστική δύναμη και προβλήματα στη δημόσια εκπαίδευση, με έμφαση στις προοπτικές των νέων και στην αποτελεσματικότητα των κυβερνητικών παρεμβάσεων.

Η σύγκριση αυτή αποτυπώνει τις κυριότερες εστίες δυσαρέσκειας, όχι το σύνολο των αιτημάτων κάθε χώρας.

Αυτό έχει σημασία: μια κινητοποίηση εναντίον των εξώσεων δεν εξηγείται με τον ίδιο τρόπο όπως μια απεργία κατά αλλαγών στις συντάξεις ή μια μαθητική κατάληψη για ελλείψεις καθηγητών. Μπορούν να αλληλοεπηρεάζονται και να χρησιμοποιούν κοινά συνθήματα χωρίς να έχουν κοινή οργάνωση ή ταυτόσημη πολιτική κατεύθυνση.

Το κοινό υπόβαθρο

Η δική μου ερμηνεία είναι ότι πίσω από τα διαφορετικά αιτήματα βρίσκεται μια αυξανόμενη απόσταση ανάμεσα στην εργασία και στην προσδοκία μιας αξιοπρεπούς ζωής. Για ένα μέρος των πολιτών, και ιδιαίτερα των νέων, η απασχόληση δεν εξασφαλίζει εύκολα ανεξάρτητη στέγη, οικονομική ασφάλεια και πρόσβαση σε επαρκείς δημόσιες υπηρεσίες.

Το στεγαστικό προσφέρει ένα μετρήσιμο παράδειγμα αυτής της πίεσης: σύμφωνα με τη Eurostat, μεταξύ 2010 και 2024 οι τιμές κατοικιών στην ΕΕ αυξήθηκαν συνολικά κατά 53% και τα ενοίκια κατά 25%, με μεγάλες διαφορές μεταξύ χωρών. Αυτοί οι μέσοι όροι, βέβαια, δεν περιγράφουν επαρκώς την κατάσταση ενός νέου ενοικιαστή σε μια ακριβή μεγαλούπολη.

Εδώ βρίσκεται και μια συχνή παρεξήγηση: η επιβράδυνση του πληθωρισμού σημαίνει ότι οι τιμές αυξάνονται βραδύτερα· δεν σημαίνει ότι επιστρέφουν στα προηγούμενα επίπεδα. Συνεπώς, μια κυβέρνηση μπορεί να παρουσιάζει βελτιωμένους οικονομικούς δείκτες, ενώ ένα νοικοκυριό εξακολουθεί να δυσκολεύεται περισσότερο από ό,τι πριν από μερικά χρόνια.

Πόσο ευθύνονται οι εθνικές κυβερνήσεις

Οι κυβερνήσεις έχουν την πιο άμεση ευθύνη για τη φορολογική κατανομή, τη χρηματοδότηση υπηρεσιών, τη στεγαστική πολιτική και τη διαχείριση των κινητοποιήσεων — συχνά μαζί με περιφέρειες και δήμους.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο «πόσα χρήματα υπάρχουν», αλλά ποιος καλείται να πληρώσει και τι προστατεύεται στον προϋπολογισμό. Ακόμη και όταν απαιτείται δημοσιονομική προσαρμογή, υπάρχουν διαφορετικοί συνδυασμοί φόρων, δαπανών και χρονικού ορίζοντα. Για να κριθεί αντικειμενικά μια κυβέρνηση, πρέπει να εξεταστεί αν εξάντλησε τις δικαιότερες και αποτελεσματικότερες επιλογές της.

Υπάρχουν, ωστόσο, πραγματικοί περιορισμοί: το κόστος δανεισμού, οι διεθνείς ενεργειακές τιμές, το δημόσιο χρέος και ο χρόνος που απαιτείται για την κατασκευή κατοικιών ή τη στελέχωση υπηρεσιών. Δεν αποδεικνύει κάθε κοινωνικό πρόβλημα κυβερνητική αδιαφορία. Αποδεικνύει όμως την ανάγκη να αξιολογηθεί η επάρκεια της αντίδρασης.

Ανάλογη ευθύνη υπάρχει στη διαχείριση της έντασης. Η κυβέρνηση οφείλει να προστατεύει ανθρώπους και περιουσίες, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα τη διαδήλωση και την αναλογικότητα της αστυνόμευσης. Η κοινωνική εξήγηση της βίας δεν αποτελεί δικαιολόγησή της· και η καταδίκη της βίας δεν απαντά στα κοινωνικά αιτήματα.

Πού βρίσκεται η ευθύνη της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Η ΕΕ επηρεάζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο αποφασίζουν οι κυβερνήσεις. Οι δημοσιονομικοί κανόνες, για παράδειγμα, επηρεάζουν τα περιθώρια δημόσιων δαπανών. Το ισχύον πλαίσιο προβλέπει εθνικά μεσοπρόθεσμα δημοσιονομικά και διαρθρωτικά σχέδια, με δεσμεύσεις για δημοσιονομική πορεία, μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις. Δεν αποτελεί, επομένως, αποκλειστικά εθνική υπόθεση.

Η κριτική προς την ευρωπαϊκή ηγεσία είναι βάσιμη όταν εξετάζει αν οι κοινές απαιτήσεις προσαρμογής συνοδεύονται από επαρκείς δυνατότητες κοινωνικής προστασίας και επενδύσεων. Μια πολιτική μπορεί να βελτιώνει τη βιωσιμότητα του χρέους και ταυτόχρονα, ανάλογα με την εφαρμογή της, να επιβαρύνει δυσανάλογα συγκεκριμένες ομάδες.

Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά: η διατήρηση της δυνατότητας δανεισμού προστατεύει τη χρηματοδότηση του κοινωνικού κράτους σε βάθος χρόνου. Άρα, το πραγματικό δίλημμα αφορά τον ρυθμό, τη σύνθεση και τη δικαιοσύνη της προσαρμογής.

Επίσης, η «ηγεσία της ΕΕ» δεν είναι ένα ενιαίο πρόσωπο. Στις αποφάσεις συμμετέχουν η Επιτροπή, οι εθνικές κυβερνήσεις στο Συμβούλιο και, ανάλογα με το θέμα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Το δημοσιονομικό πλαίσιο προέκυψε από ευρωπαϊκή νομοθετική διαπραγμάτευση. Οι κυβερνήσεις δεν μπορούν συνεπώς να παρουσιάζονται πάντοτε ως απλοί εκτελεστές αποφάσεων στις οποίες δεν συμμετείχαν.

Η πιο προσεκτική πολιτική εκτίμηση

Οι κινητοποιήσεις αποτελούν σοβαρή ένδειξη κοινωνικής δυσαρέσκειας, αλλά δεν είναι δημοψήφισμα ούτε ασφαλής πρόβλεψη εκλογικού αποτελέσματος. Η έντασή τους εξαρτάται και από τη συνδικαλιστική οργάνωση, τις παραδόσεις διαμαρτυρίας και τις διαθέσιμες πολιτικές διεξόδους.

Με τα σημερινά δεδομένα, η πιο τεκμηριωμένη ερμηνεία είναι ότι διαφορετικές εθνικές κρίσεις συναντούν κοινές ευρωπαϊκές πιέσεις. Οι κυβερνήσεις φέρουν κυρίως την ευθύνη για τις συγκεκριμένες επιλογές και την κατανομή των βαρών. Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί κρίνονται για το κοινό πλαίσιο και την επάρκεια της συλλογικής απάντησης. Το μέτρο αξιολόγησης και των δύο είναι συγκεκριμένο: αν οι αποφάσεις τους περιορίζουν την ανασφάλεια με δίκαιο και βιώσιμο τρόπο και αν επιτρέπουν στους πολίτες να επηρεάζουν ουσιαστικά όσα καθορίζουν τη ζωή τους.

https://www.timesnews.gr/eyropi-se-anavrasmo-koines-agonies-diaforetikes-eythynes/

Η Ευρώπη μπροστά στον κίνδυνο να αποφασίζουν άλλοι γι’ αυτήν

 Η συζήτηση για την Ουκρανία αποκαλύπτει το βαθύτερο ευρωπαϊκό έλλειμμα: οικονομική ισχύς που δεν μετατρέπεται σε ενιαία πολιτική βούληση και επαρκή στρατηγική αυτονομία.

Μπορούν η Ρωσία, η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες να αποφασίσουν για το μέλλον της Ευρώπης; Δεν διαθέτουν κάποιο τέτοιο δικαίωμα. Διαθέτουν, όμως, μέσα για να επηρεάσουν καθοριστικά τις συνθήκες μέσα στις οποίες οι Ευρωπαίοι θα κληθούν να ζήσουν. Και όσο η Ευρωπαϊκή Ένωση δυσκολεύεται να δράσει συλλογικά, τόσο μεγαλώνει ο κίνδυνος να βρεθεί μπροστά σε τετελεσμένα.

Η ανησυχία έχει συγκεκριμένη αφορμή. Στις 19 Οκτωβρίου, το Κρεμλίνο επιβεβαίωσε ότι συζητήθηκε το ενδεχόμενο συνάντησης Πούτιν, Τραμπ και Σι Τζινπίνγκ στην Κίνα τον Νοέμβριο, μετά από δημοσίευμα για ρωσική πρόταση διαπραγμάτευσης σχετικά με την Ουκρανία. Χρειάζεται, ωστόσο, ακρίβεια: δεν έχει συμφωνηθεί ούτε η συνάντηση ούτε η ατζέντα της, ενώ η Μόσχα αναγνώρισε ότι μια τελική διευθέτηση απαιτεί ουκρανική συμμετοχή. Η πιθανότητα μιας τέτοιας συνάντησης δεν αποτελεί ήδη συμφωνία διαμοιρασμού της Ευρώπης. Αποκαλύπτει, όμως, ποιοι επιχειρούν να ορίσουν το πλαίσιο της συζήτησης.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η Ουκρανία και οι Ευρωπαίοι θα συμμετάσχουν στη διαμόρφωση αυτού του πλαισίου ή θα κληθούν αργότερα να αποδεχθούν όσα άλλοι θα έχουν προετοιμάσει.

Η ρωσική επιδίωξη ξεπερνά την Ουκρανία

Η επιθυμία του Πούτιν να συνομιλεί πρωτίστως με την Ουάσιγκτον μπορεί να ερμηνευθεί ως προσπάθεια αναγνώρισης της Ρωσίας ως δύναμης που συναποφασίζει για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Σε αυτή τη λογική, οι μικρότερες χώρες έχουν περιορισμένο περιθώριο επιλογών, επειδή οι επιλογές τους υπόκεινται στις απαιτήσεις ασφαλείας των ισχυρότερων.

Αυτό είναι το βαθύτερο διακύβευμα της ουκρανικής υπόθεσης. Εάν γίνει αποδεκτό ότι μια μεγάλη δύναμη μπορεί, μέσω πολέμου και πίεσης, να καθορίζει τον διεθνή προσανατολισμό ενός γειτονικού κράτους, δημιουργείται προηγούμενο που αφορά ολόκληρη την ήπειρο.

Η υποβάθμιση της ευρωπαϊκής συμμετοχής εξυπηρετεί επίσης τη Μόσχα: περιορίζει τον αριθμό των συνομιλητών που θα προβάλλουν αντιρρήσεις και παρουσιάζει την Ευρώπη ως εξαρτημένο παράγοντα. Η ίδια η σύνθεση του τραπεζιού γίνεται, συνεπώς, μέρος της διαπραγμάτευσης.

Οι τρεις δυνάμεις δεν αποτελούν ενιαίο στρατόπεδο

Θα ήταν υπεραπλούστευση να θεωρήσουμε ότι Ουάσιγκτον, Μόσχα και Πεκίνο έχουν ένα κοινό σχέδιο για την Ευρώπη. Τα συμφέροντά τους αποκλίνουν και σε πολλά πεδία συγκρούονται.

Η Ρωσία επιδιώκει να κατοχυρώσει τα αποτελέσματα της στρατιωτικής της πίεσης και να περιορίσει τις μελλοντικές επιλογές της Ουκρανίας. Η αμερικανική κυβέρνηση προσεγγίζει τη διαπραγμάτευση μέσα από τις δικές της παγκόσμιες προτεραιότητες και εσωτερικές πολιτικές επιδιώξεις. Η Κίνα μπορεί να αποκομίσει διπλωματικό κύρος από έναν κεντρικό ρόλο, διατηρώντας παράλληλα τις σχέσεις της με τη Ρωσία και την πρόσβασή της στις ευρωπαϊκές αγορές.

Αυτή η ανάγνωση δεν προϋποθέτει κάποια μυστική συνεννόηση. Αρκεί μια συγκυριακή σύγκλιση: οι ισχυρότεροι να προτιμούν μια διαπραγμάτευση μεταξύ τους, όπου οι ανάγκες των υπολοίπων αντιμετωπίζονται ως παράμετροι μιας ευρύτερης συναλλαγής.

Για την Ευρώπη, ο κίνδυνος βρίσκεται ακριβώς εκεί: να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης ανάμεσα σε δυνάμεις με διαφορετικά συμφέροντα, χωρίς η ίδια να διαθέτει επαρκή επιρροή στους όρους της.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι παρούσα, αλλά η παρουσία δεν αρκεί

Στο ερώτημα «πού είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση;», η απάντηση δεν μπορεί να είναι ότι απουσιάζει ολοκληρωτικά. Στα συμπεράσματα της 16ης Οκτωβρίου, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο επανέλαβε ότι η πορεία προς την ειρήνη δεν μπορεί να αποφασιστεί χωρίς την Ουκρανία και ότι η Ένωση θα αποφασίσει για ζητήματα που εμπίπτουν στις αρμοδιότητές της ή επηρεάζουν την ασφάλειά της. Συνέδεσε αυτή τη θέση με χρηματοδότηση, στρατιωτική υποστήριξη, κυρώσεις και προετοιμασία εγγυήσεων ασφαλείας.

Αυτά έχουν ουσιαστικό βάρος. Η ΕΕ διαθέτει αγορά, χρηματοδοτικούς πόρους, κυρώσεις και την προοπτική της ουκρανικής ένταξης. Κανείς τρίτος δεν μπορεί να υποσχεθεί εξ ονόματός της την άρση των ευρωπαϊκών περιορισμών, ευρωπαϊκή χρηματοδότηση ή συμμετοχή ευρωπαϊκών στρατευμάτων.

Ωστόσο, η κατοχή μέσων επιρροής δεν συνεπάγεται αυτομάτως αποτελεσματική χρήση τους. Η ευρωπαϊκή αδυναμία εμφανίζεται όταν οι κοινές διακηρύξεις πρέπει να μετατραπούν σε γρήγορες αποφάσεις, σταθερές δεσμεύσεις και δυνατότητα εφαρμογής.

Η Ευρώπη κινδυνεύει έτσι να χρηματοδοτεί μεγάλο μέρος της στήριξης και της μελλοντικής ανοικοδόμησης, χωρίς να έχει ανάλογη συμμετοχή στον καθορισμό των πολιτικών όρων.

Το πρόβλημα της ηγεσίας είναι και πρόβλημα εξουσίας

Η διαπίστωση ότι η Ευρώπη «δεν έχει ηγέτη» αποτυπώνει μια πραγματική αίσθηση κενού. Χρειάζεται, όμως, να εξετάσουμε τι θα μπορούσε να κάνει ακόμη και ένας ιδιαίτερα ικανός Ευρωπαίος ηγέτης μέσα στο σημερινό σύστημα.

Η Ένωση δεν διαθέτει ενιαία κυβέρνηση εξωτερικής πολιτικής και άμυνας. Οι κρίσιμες αρμοδιότητες παραμένουν σε μεγάλο βαθμό στα κράτη, ενώ η κοινή εξωτερική πολιτική εξακολουθεί κατά κανόνα να απαιτεί ομοφωνία. Αυτό δίνει στις εθνικές διαφωνίες τη δυνατότητα να καθυστερούν ή να αποδυναμώνουν τη συλλογική δράση.

Επομένως, το έλλειμμα προσώπων συνυπάρχει με ένα έλλειμμα κοινής εντολής. Οι κυβερνήσεις ζητούν ισχυρή Ευρώπη, αλλά συχνά διστάζουν να της παραχωρήσουν την εξουσία και τους πόρους που απαιτούνται.

Εδώ υπάρχει μια βασική αντίφαση: η εθνική κυριαρχία προστατεύεται τυπικά με τη διατήρηση κάθε δικαιώματος αρνησικυρίας, ενώ στην πράξη μπορεί να περιορίζεται όταν η ευρωπαϊκή αδράνεια αυξάνει την εξάρτηση από τρίτους. Η δυνατότητα μιας χώρας να εμποδίζει μια κοινή απόφαση δεν εξασφαλίζει ότι μπορεί και να επηρεάσει μόνη της τις παγκόσμιες εξελίξεις.

Η οικονομική δύναμη χρειάζεται στρατηγικό αντίκρισμα

Η ευρωπαϊκή ενοποίηση οικοδομήθηκε κυρίως γύρω από την οικονομία, το εμπόριο και τους κανόνες. Αυτή υπήρξε μεγάλη ιστορική επιτυχία. Το πρόβλημα προκύπτει όταν θεωρείται ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση αρκεί για να συγκρατήσει δυνάμεις που είναι διατεθειμένες να χρησιμοποιήσουν στρατιωτικό καταναγκασμό.

Η σημερινή Ευρώπη χρειάζεται δυνατότητες αποτροπής, πληροφοριών, αεράμυνας, τεχνολογίας και βιομηχανικής παραγωγής που να στηρίζουν τις πολιτικές της θέσεις. Τα χρήματα έχουν σημασία όταν μπορούν να μετατραπούν εγκαίρως σε πραγματικές δυνατότητες.

Υπάρχουν κινήσεις προς αυτή την κατεύθυνση. Το SAFE προβλέπει έως 150 δισ. ευρώ σε δάνεια για αμυντικές επενδύσεις μέσω κοινών προμηθειών. Πρόκειται για σημαντικό εργαλείο, αλλά το ύψος ενός χρηματοδοτικού προγράμματος δεν ισοδυναμεί με ήδη διαθέσιμη επιχειρησιακή ισχύ. Μεσολαβούν παραγωγή, παραδόσεις, εκπαίδευση και συντονισμός.

Παράλληλα, η ευρωπαϊκή ασφάλεια απαιτεί συνεργασία πέρα από τα όρια της ΕΕ, ιδίως με το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νορβηγία και την ίδια την Ουκρανία. Η θεσμική Ένωση και η στρατηγική Ευρώπη δεν ταυτίζονται πλήρως.

Τι θα σήμαινε πραγματικά δυνατή ευρωπαϊκή φωνή

Μια δυνατή φωνή μετριέται από το κόστος που συνεπάγεται η αγνόησή της. Για να αποκτήσει τέτοιο βάρος, η Ευρώπη χρειάζεται:

• Κοινή διαπραγματευτική εντολή, με σαφείς στόχους και εκπροσώπηση που να δεσμεύει τις κυβερνήσεις.
• Σταθερή, πολυετή στήριξη της Ουκρανίας, ώστε η αντοχή της να μην εξαρτάται από διαδοχικές πολιτικές εκκρεμότητες.
• Αξιόπιστες εγγυήσεις ασφαλείας, με προσδιορισμένα μέσα, ευθύνες και διαδικασίες αντίδρασης.
• Σύνδεση των ευρωπαϊκών πόρων με την ευρωπαϊκή συμμετοχή στις αποφάσεις, από τις κυρώσεις έως την ανοικοδόμηση.
• Μείωση κρίσιμων εξαρτήσεων, στην άμυνα, στην ενέργεια και στις τεχνολογικές υποδομές.

Αυτή η πορεία έχει οικονομικό και πολιτικό κόστος. Γι’ αυτό χρειάζεται δημοκρατική συζήτηση: τι ασφάλεια επιδιώκουν οι Ευρωπαίοι, πόσο είναι διατεθειμένοι να επενδύσουν και ποιες εξουσίες θα ασκήσουν από κοινού. Η αμυντική ενίσχυση χρειάζεται επίσης λογοδοσία, ώστε να υπηρετεί την ασφάλεια των κοινωνιών και να διατηρεί την υποστήριξή τους.

Το ερώτημα, τελικά, είναι αν η Ευρώπη θέλει να αναλάβει τις ευθύνες που αντιστοιχούν στο μέγεθός της. Οι ισχυρές δυνάμεις θα συνεχίσουν να επιδιώκουν συμφωνίες σύμφωνα με τα συμφέροντά τους. Η ευρωπαϊκή συμμετοχή θα εξασφαλιστεί με συνοχή, χρήσιμες δυνατότητες και πολιτική επιμονή.

Η Ουκρανία δικαιούται να αποφασίζει για το μέλλον της. Η Ευρώπη οφείλει να υπερασπιστεί αυτή την αρχή και για τη δική της ασφάλεια. Αν συνηθίσει να αποδέχεται ότι άλλοι καθορίζουν τις επιλογές των ευρωπαϊκών κρατών, θα έχει ήδη παραχωρήσει ένα μέρος της ελευθερίας της.

https://www.timesnews.gr/i-eyropi-mprosta-ston-kindyno-na-apofasizoyn-alloi-gi-aytin/